Марв: “дунё онаси”дан жимжитлик шаҳригача
• 134
Бир замонлар Шарқнинг энг йирик сиёсий, савдо ва илм марказларидан бири бўлган Марв 1221 йилда тарихдаги энг даҳшатли босқинлардан бирини бошдан кечирди. Аммо унинг фожиаси фақат вайрон қилинган бинолар ёки ҳалок бўлган одамлар сони билан ўлчанмайди. Марв билан бирга сув, илм ва шаҳар маданиятига таянган бутун бир цивилизация ҳам емирилди.
Саҳрони шаҳарга айлантирган дарё
Қорақум саҳросининг жанубий чеккасида, ҳозирги Туркманистон ҳудудида жойлашган Марв Мурғоб дарёси атрофида авлодлар давомида яратилган мураккаб сув хўжалиги маҳсули эди. Дарё суви тўғонлар, каналлар ва ариқлар орқали воҳага тарқатилар, саҳро бағрида боғлар, далалар ва аҳоли манзиллари қад кўтарарди. Марв, аслида, бир жойда қурилиб, кейин йўқолган ягона шаҳар эмас. У минг йиллар давомида бир-бирига туташ ҳудудларда пайдо бўлган қалъалар ва шаҳарлар мажмуасидир. Эрк-қалъа, Говур-қалъа, Султон-қалъа ва Абдуллахон-қалъа Марв воҳасидаги шаҳар ҳаётининг турли даврларини акс эттиради. ЮНЕСКО маълумотларига кўра, бу ҳудуддаги маданий қатламлар қарийб тўрт минг йиллик тарихни қамраб олади.
Марвнинг географик ўрни ҳам беқиёс эди. У Эрон ва Хуросонни Мовароуннаҳр, Хоразм, Афғонистон, Ҳиндистон ҳамда Хитой томон олиб борувчи йўллар билан боғларди. Карвонлар бу ерга фақат ипак, зиравор ёки қимматбаҳо тошлар эмас, балки тиллар, динлар, ғоялар ва илмий билимларни ҳам олиб келарди.
Салжуқийлар пойтахти
Марв XI-XII асрларда, айниқса Салжуқийлар ҳукмронлиги даврида ўз тараққиётининг чўққисига чиқди. Султон Санжар даврида у улкан давлатнинг сиёсий марказига айланди. Сарой, девонлар, ҳарбий қароргоҳлар ва элчихоналар шу ерда жойлашган, шаҳарга Хуросоннинг турли бурчакларидан амалдорлар, савдогарлар, ҳунармандлар ва олимлар келарди.
Ўрта аср Марвининг маркази – Султон-қалъа деворлари ичидаги ҳудуднинг ўзи қарийб 340 гектарни эгаллаган. Шимолий ва жанубий деворли маҳаллалар билан қўшиб ҳисоблаганда шаҳар майдони 550 гектардан ошган. Археологик тадқиқотлар зич қурилган турар жойлар, бозорлар, масжидлар, мадрасалар, карвонсаройлар ва ҳунармандчилик устахоналари мавжуд бўлганини кўрсатади. Шу сабабли тадқиқотчилар Марвни XII асрдаги дунёнинг энг йирик шаҳарларидан бири деб ҳисоблайдилар (UCL Ancient Merv Project).
Марв аҳолиси ҳақида ишончли рўйхат сақланмаган. Турли ҳисоб-китобларда 200 мингдан 500 минггача бўлган рақамлар учрайди. 500-700 минг киши яшагани тўғрисидаги даъволар ҳам мавжуд, аммо уларни аниқ статистика сифатида қабул қилиб бўлмайди. Шубҳасиз бўлган жиҳат шуки, Марв ўша даврнинг энг катта ва гавжум шаҳарларидан бири эди.
Бу шаҳар илм-фан маркази сифатида ҳам шуҳрат қозонган. Умар Хайём ҳаётининг бир қисмини Марвда ўтказган, астроном ва механик Абдураҳмон ал-Хозиний Султон Санжар саройи билан боғлиқ ҳолда ижод қилган. Шоир Анварий ва бошқа кўплаб адиблар ҳам Марв адабий муҳитининг вакиллари эди.
Географ ва олим Ёқут ал-Ҳамавий 1219 йилгача Марвда қарийб уч йил яшаган. У шаҳарда ўнта йирик вақф кутубхонаси борлигини ёзади. Азизия кутубхонасининг ўзида 12 мингга яқин китоб сақланган. Ёқут китобларни уйига олиб кетиб ўқиш имкониятидан ҳайратланган: айрим маълумотларга кўра, у бир вақтнинг ўзида юзлаб қўлёзмалардан фойдалана олган. Бу Марвда китоб фақат ҳукмдор хазинаси эмас, балки илм аҳли учун ишлайдиган ижтимоий институт бўлганини кўрсатади (Türk Maarif Ansiklopedisi).
Шундай қилиб, Марв оддий савдо бекати эмас эди. У сув иншоотлари, халқаро савдо, давлат бошқаруви ва билим ишлаб чиқариш бир-бирига боғланган мураккаб шаҳар цивилизацияси эди.
Шарқдан келган бўрон
1219 йилда Чингизхон қўшинлари билан Хоразмшоҳ Муҳаммад давлати ўртасида уруш бошланди. Бухоро ва Самарқанд эгаллангач, мўғул қўшинлари Марв томон юрди. 1221 йилда Чингизхоннинг кенжа ўғли Тўлуй бошчилигидаги қўшин шаҳарга етиб келди.
Марвда маҳаллий аҳолидан ташқари, босқиндан қочиб келган кўплаб қишлоқ аҳолиси ва муҳожирлар ҳам тўпланган эди. Марвнинг деворлари мустаҳкам, озиқ-овқат захиралари эса етарли бўлиши мумкин эди. Бироқ Хоразмшоҳлар давлати парчаланган, ягона қўмондонлик ва ташқи ёрдамдан умид қолмаганди.
Шаҳар раҳбарлари қаршилик кўрсатиш Марвни янада оғир аҳволга солади, деган умидда таслим бўлиш йўлини танладилар. Аммо дарвозалар очилганидан кейин берилган омонлик ваъдаси бажарилмади.
Сонини тарих ҳам билмайдиган қурбонлар
Ўрта аср муаррихлари Марв аҳолиси шаҳардан ташқарига олиб чиқилиб, гуруҳларга ажратилганини ёзадилар. Жувайнийнинг маълумотига кўра, тўрт юзга яқин ҳунарманд тирик қолдирилиб, бошқа жойларга олиб кетилган. Қолган аҳолининг катта қисми – жангчилар, оддий фуқаролар, аёллар ва болалар қатл этилган.
Манбаларда фожиа бир неча кун давом этгани, бинолар таланиб, ёнғинлар бошлангани, Султон Санжар мақбараси ҳам таҳқирлангани қайд этилади. Тирик қолиш учун ертўла, ариқ ва харобаларга яширинган одамлар кейинчалик қидириб топилгани ҳақида ҳам хабарлар бор.
Жувайний Марвда 1 миллион 300 мингдан ортиқ киши ўлдирилганини ёзади. Бошқа манбаларда юз минглаб қурбонлар тилга олинади. Бироқ замонавий тарихчилар бундай рақамларни сўзма-сўз қабул қилиш мумкин эмаслигини таъкидлайдилар. Ўрта асрларда аниқ аҳоли рўйхати бўлмаган, муаллифлар кўпинча фожиа кўламини улкан рақамлар орқали ифодалаганлар. Encyclopaedia Iranica ҳам Марв учун келтирилган 1,3 миллионлик рақамни ишончли статистика деб бўлмаслигини, аммо бу хабарлар замондошлар тасаввурида мисли кўрилмаган қирилиш содир бўлганини кўрсатишини таъкидлайди.
Рақамларнинг шубҳали экани фожианинг ўзини шубҳа остига қўймайди. Марв аҳолисининг жуда катта қисми йўқ қилинди, ҳунармандчилик ва савдо муҳити парчаланди, билимни авлоддан авлодга ўтказувчи устозлар, котиблар ва уламолардан иборат ижтимоий қатлам узилди. Шаҳарни қайта қуриш мумкин эди. Аммо инсон капитали, хотира ва ишончни қисқа вақтда тиклаб бўлмасди.
Марвни ўлдирган фақат қилич эмасди
Марв фожиасининг энг оғир оқибатларидан бири воҳанинг сув тизими издан чиқиши бўлди. Мурғоб сувини тақсимловчи тўғон ва каналлар доимий назорат, тозалаш ва таъмирни талаб қиларди. Аҳолининг кескин камайиши, маъмурий бошқарувнинг бузилиши ва кейинги нотинчликлар туфайли бу тизимлар қаровсиз қолди.
Умуман ушбу ҳудудларда мўғул юришларидан кейин экин майдонлари ташлаб кетилгани ва суғориш тармоқлари узоқ вақт тикланмагани тарихий тадқиқотларда қайд этилган. Сув йўқ жойда эса Марвдек улкан шаҳарни озиқ-овқат билан таъминлаш имконсиз эди.
Бироқ Марв 1221 йилдан кейин бутунлай йўқолиб, одамсиз харобага айланиб қолган, дейиш ҳам тўғри эмас. Археологик далиллар воҳада ҳаёт маълум даражада давом этганини кўрсатади. Кейинги асрларда бу ерда янги манзиллар пайдо бўлган, аммо Султон-қалъа ҳеч қачон аввалги сиёсий ва иқтисодий мавқеини тиклай олмаган.
1410 йилда Темурий ҳукмдор Шоҳрух Мурғобда янги тўғон қурдириб, суғоришни қайта жонлантиришга уринди. Шундан кейин Абдуллахон-қалъа атрофида янги шаҳар шаклланди. Бироқ сувни эски марказга етказиш қийин бўлди, савдо йўллари ҳам ўзгараётган эди. Марв энди жаҳон савдосининг маркази эмас, минтақавий аҳамиятга эга воҳа шаҳри бўлиб қолди.
XVIII асрдаги урушлар, тўғоннинг яна вайрон қилиниши ва аҳолининг мажбуран кўчирилиши Марвнинг сўнгги таназзулини тезлаштирди. Кейинчалик ҳаёт воҳанинг бошқа қисмига кўчди; замонавий Мари шаҳри қадимги Марв харобаларидан ташқарида ривожланди.
Харобаларда сақланган хотира
Бугун Қорақум бағрида Марвнинг турли даврларга мансуб шаҳарлари ёнма-ён ётади. Эрк-қалъанинг баланд деворлари энг қадимги манзилни, Говур-қалъа антик ва илк ўрта асрлар Марвини, Султон-қалъа эса Салжуқийлар давридаги буюк пойтахтни намоён этади.
Султон Санжар мақбараси ҳануз воҳа узра қад кўтариб турибди. У бир вақтлар ферузаранг кошинлар билан қопланган улкан гумбази, нафис ғишткорлиги ва мувозанатли меъморий шакли билан Салжуқийлар меъморчилигининг энг буюк ёдгорликларидан бири ҳисобланади. 1999 йилда Қадимги Марв ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилди. Марв бир ҳудудда шаҳарлар қандай туғилиши, ўсиши, жойини ўзгартириши ва ҳалокатдан кейин ҳам муайян шаклда яшашда давом этишини кўрсатадиган ноёб тарихий манзарадир.
Марв тарихини фақат “миллион киши ўлдирилган шаҳар” деган даҳшатли рақамга сиғдириб бўлмайди. Унинг буюклиги ҳам, фожиаси ҳам бундан кенгроқ. Марв – инсон ақли саҳрода яратган сув цивилизацияси эди. Унинг каналлари далаларни, бозорлари қитъаларни, кутубхоналари эса авлодларни бирлаштирарди. 1221 йилги босқин ана шу алоқаларнинг барчасини бир вақтнинг ўзида узиб ташлади.







Изоҳлар