Истанбулнинг бухоролик шайхлари: Шайх Аҳмад Бухорий ва унинг мақбараси тарихи
• 80
Султонлар эътиборидаги нақшбандий шайхи, йўқолиб қайта топилган қабр ва Усмонийлар пойтахтидаги Мовароуннаҳр излари
Истанбулнинг тарихий маркази – Фотиҳ туманидаги Ункапани (Unkapanı) маҳалласида, Ускюплю (Üsküplü) кўчаси бўйлаб юрсангиз, оқ мармар билан қопланган, саккизбурчак шаклидаги ихчам ва савлатли бир мақбарага кўзингиз тушади. Унда XVI асрда Бухорои шарифдан Усмонийлар салтанатига келиб, умрининг охиригача шу ерда иршод ва таълим билан шуғулланган нақшбандия тариқати шайхи Аҳмад Бухорий мангу ором топган. Мақбара ва унинг атрофидаги тарихий мажмуа Марказий Осиё ҳамда Усмонийлар давлати ўртасидаги кўп асрлик диний, маданий ва маънавий ришталарнинг Истанбул бағрида бугунгача сақланиб қолган энг ноёб ёдгорликларидан биридир.
(Истанбул тарихи ва тасаввуф илмига оид манбаларни ўрганишда, аввало, бир муҳим жиҳатни фарқлаб олиш лозим: шаҳар тарихида асли бухоролик бўлган ва бир хил ном билан шуҳрат қозонган икки йирик нақшбандий шайх яшаб ўтган:
- Амир Аҳмад Бухорий (вафоти: ҳижрий 922 / милодий 1516 йил): Шайх Абдуллоҳ Илоҳийнинг халифаси бўлиб, Фотиҳ масжиди яқинида (“Малта” мавзесида) дафн этилган, шунингдек, Айвансарой ва Эдирнекапи ҳудудларида ҳам унинг номи билан аталувчи хонақоҳлар мавжуд.
- Шайх Аҳмад Бухорий (вафоти: ҳижрий 994 / милодий 1586 йил): Ушбу мақола қаҳрамони бўлиб, Ункапани мавзесида истиқомат қилган ва шу ерда дафн этилган.
Кейинги даврларда, хусусан, баъзи тазкира ва маҳаллий нашрларда бу икки шахснинг таржимаи ҳоллари, уларга тегишли хонақоҳлар ва мақбаралар чалкаштириб юборилган. Бу ҳолатни Туркия Диёнат вақфининг “Ислом энциклопедияси” (TDV İslâm Ansiklopedisi) ҳамда Истанбул шаҳар топографиясига оид тадқиқотлар ҳам алоҳида таъкидлаб, чалкашликка чек қўйиш зарурлигини қайд этади.)
Истанбулга сафар ва XVI асрдаги маънавий муҳит
Шайх Аҳмад Бухорийнинг таваллуд санаси ва Бухородаги болалик ҳамда ёшлик даври ҳақида ёзма манбаларда аниқ маълумотлар жуда оз. Тасаввуф тарихчиси профессор Рашот Ўнгўрен (Reşat Öngören) Ҳусайн Вассофнинг машҳур “Сафинаи авлиё” (Sefîne-i Evliyâ) асарига таяниб, шайхнинг Бухородан Истанбулга келишини икки сана билан боғлайди: ҳижрий 950 (милодий 1543) ёки ҳижрий 960 (милодий 1553) йиллар. Гарчи бу саналардан бирини мутлақ ҳақиқат деб қабул қилиш учун қўшимча ҳужжатлар талаб этилса-да, унинг пойтахтга сафари ва фаолияти султон Сулаймон Қонуний даврига – XVI асрнинг ўрталарига тўғри келиши тарихан аниқ.
Француз шарқшуноси Тьерри Заркон (Thierry Zarcone) Истанбулдаги туркистонлик дарвешлар тарихини тадқиқ қилар экан, Мовароуннаҳр ва Усмонийлар муҳити ўртасидаги алоқалар фақат Ҳаж йўллари билан чекланмай, кенг қамровли интеллектуал ва тасаввуфий ҳаракат бўлганини қайд этади. Бухоролик уламо ва шайхлар Истанбулга кўчиб келиб, нақшбандия тариқатини усмонли зодагонлари, сарой аъёнлари ва кенг халқ оммаси орасида ёйишда ҳал қилувчи роль ўйнаган.
Истанбулга келгач, Аҳмад Бухорий Ункапанида – бугунги Ускюплю кўчаси билан Яшил Тулумбали (Yeşil Tulumbalı) кўчаси туташган бурчакдаги тураржойда макон тутган. Тарихий манбаларда унинг замонасининг кўзга кўринган олимлари ва сўфийлари томонидан юксак эҳтиром билан қабул қилингани, бу ерда ихчам бир хонақоҳ (такя) барпо этиб, толибларга тариқат одоби ва ҳадис илмларидан сабоқ бергани қайд этилади.
Вафоти ва Султон Мурод III қурдирган илк мақбара
Шайх Аҳмад Бухорий ҳижрий 994 (милодий 1586) йилда Ункапанидаги хонақоҳида вафот этган. Ўз даврининг тақводор ва сўфийларга эҳтиромли ҳукмдорларидан бўлган султон Мурод III (ҳукмронлик йиллари: 1574-1595) марҳум шайх шарафига қабри устида мақбара бунёд эттирган.
Ушбу ҳолат XVIII аср муаррихи Ҳусайн Айвонсаройининг Истанбул меъморий обидалари қомуси ҳисобланган “Ҳадиқат ул-жавомеъ” (Hadîkatü’l-cevâmi’) асарида ўз ифодасини топган. Унда таъкидланишича, Аҳмад Бухорийнинг мақбараси шу мавзедаги яна бир машҳур шахсиятлардан бўлган Налинжи Дада (Nalıncı Dede) қабридан беш уй нарида қад ростлаган бўлиб, ҳар икки обида ҳам Мурод III томонидан қурдирилган. Бироқ вақт ўтиши, ёнғинлар ва қараровсизлик оқибатида бу дастлабки ёғоч-синчли ёки ғиштин мақбара бузилиб, XIX аср бошларига келиб қабр қаровсиз ҳолда тураржойлар қуршовида қолиб кетган.
Маҳмуд II даврида қайта тикланиш
Бугунги кунда сақланиб қолган мақбара ва мажмуанинг қад ростлаши султон Маҳмуд II (ҳукмронлиги: 1808-1839) даври билан бевосита боғлиқ. Хонақоҳнинг сўнгги шайхи Али Фақрий афанди (вафоти: 1928) нақл қилган тасаввуфий ривоятга кўра, Шайх Аҳмад Бухорий султоннинг тушига кириб, қабрини харобалик ва унутилиш ҳолатидан халос этишни сўраган. Шундан сўнг султон замоннинг етук олими Мустафо Мисрий афандига қабрни топиб, аниқлашни амр этган.
Бу воқеа ривоят сифатида нақл қилинса-да, сақланиб қолган асл китобалар ва ёзма манбалар мажмуанинг султон фармони билан ҳақиқатан ҳам қайта бунёд этилганини исботлайди. Мажмуа пештоқидаги мармар китобада ҳижрий 1232 (милодий 1816-1817) санаси битилган. Китобадаги шеърий таърих матни машҳур адиб ва шоир Кечежизода Иззат Мулло (Keçecizâde İzzet Molla) қаламига мансуб бўлиб, унда султон Маҳмуд II қабрни қайта топтириб, мақбара ва нақшбандий хонақоҳини янгитдан обод қилгани юксак назокат билан мадҳ этилади. Дарвоза тепасида эса султон Маҳмуд II нинг овал мармарга ўйилган расмий туғроси жойлашган бўлиб, унда даврнинг буюк хаттоти Мустафо Роқим (Mustafa Râkım Efendi) имзосини кўриш мумкин.
Дарвозанинг ҳовли тарафидаги ички юзида эса кейинги шайх – Дарвеш Рифқий қаламига оид яна бир шеърий таърих лавҳаси ўрнатилган бўлиб, у ҳижрий 1252 (милодий 1836-1837) йилда мажмуада кенгайтириш ва қўшимча бинолар қурилганидан далолат беради.
Меъморий қиёфаси: Усмонли ампир услуби
Бугунги Шайх Аҳмад Бухорий мақбараси XIX аср бошидаги усмонли классицизми ва “ампир” (empire) услубининг ёрқин намунасидир:
- Тарҳи: Саккизбурчак (октагонал) шаклда лойиҳалаштирилган, ташқи деворлари тўлиқ оқ мармар плиталар билан қопланган.
- Гумбази: Тепаси пишиқ қўрғошин қопламали гумбаз билан ёпилган.
- Деразалари: Тўрт томонидаги кенг ва баланд деразалар ярим айлана шаклидаги равоқлар ичига жойлаштирилган бўлиб, деталлари консол шаклидаги қулфтошлар ва нафис темир панжаралар билан безатилган.
- Ички сағанаси: Мақбара ичида ёлғиз Шайх Аҳмад Бухорийнинг ёғоч панжарали рамзий қабр сағанаси мавжуд.
Мақбарага туташ ҳудудда дастлаб тўртбурчак тарҳли ёғоч тавҳидхона (зикрхона), икки қаватли ҳарам ва саломлик бинолари, дарвешлар ҳужралари ҳамда кичик қабристон (ҳазира) бўлган.
Хонақоҳ шайхлари ва архив ҳужжатларидаги янги маълумотлар
Қайта тикланган нақшбандий-мужаддидий хонақоҳига дастлаб Мустафо Мисрий афанди (вафоти: 1822) шайх этиб тайинланган. Унинг вафотидан сўнг вазифани қибрислик Шайх Ҳасан Ҳилмий афанди (вафоти: 1832), сўнгра унинг куёви ва халифаси Меҳмед Рифқий афанди (вафоти: 1855) давом эттирган. Кейинчалик мажмуани Шайх Маҳмуд афанди (1874 йилгача) ва унинг ўғли Али афанди (1877 йилгача) бошқарган. Ниҳоят, 1877 йилдан хонақоҳлар ёпилган 1925 йилгача шайхлик мақомида Али Фақрий афанди хизмат қилган.
2026 йилда тадқиқотчилар Ҳалим Қилич ва Марва Қорақулоқ (Halim Kılıç, Merve Karakulak) томонидан Бошбоқонлик Усмонли архиви (BOA) ҳужжатлари асосида эълон қилинган янги изланиш мажмуа тарихига мутлақо янгича назар ташлаш имконини берди. Муаллифлар топган ҳужжатлар орасида:
- 1834 йилги смета-лойиҳа дафтари (keşif defteri): Унда саройнинг бош меъморларидан бири Оҳаннес Калфа ҳамда хонақоҳ шайхи Меҳмед Рифқий бошчилигида мажмуани қайта таъмирлаш ва кенгайтириш ишлари ҳисоб-китоб қилинган.
- 1835 йилги Султон фармони (Hatt-ı Hümayun): Унга кўра, хонақоҳ шайхи, муридлар ва хизматчилар учун ажратиладиган ойлик маош ва озиқ-овқат таъминоти давлат хазинаси ҳисобидан сезиларли даражада оширилган.
- 1862 йилги таъмир далолатномалари.
Тадқиқотчиларнинг кўрсатишича, 1826 йилда яничарлар корпуси тугатилиб, бектошийлик тақиқлангач (тарихда “Воқеаи хайрия” номи билан машҳур), султон Маҳмуд II давлат мафкурасини мустаҳкамлашда нақшбандий-мужаддидий тармоқларига, хусусан, Истанбулдаги Бухоро ва Ўзбеклар хонақоҳларига таянган. Тадқиқотчилар бу ҳомийликни давлат ҳокимиятини мустаҳкамлаш ва Туркистон билан алоқаларни қўллаб-қувватлаш сиёсатининг бир қисми сифатида талқин қиладилар.
ХХ аср тақдири ва ёзма мерос муаммоси
1906 йилда сўнгги бор кенг кўламда таъмирланган мажмуа 1925 йилда Туркия Республикасида барча хонақоҳ ва такяларнинг фаолияти қонунан тўхтатилиши билан ўз вазифасини якунлади. Кейинги ўн йилликларда қараровсиз қолган ёғоч зикрхона ва ҳужралар ёнғин оқибатида бутунлай йўқ бўлиб кетди, атрофидаги маиший бинолар харобага айланди. Аммо оқ мармар мақбара мустаҳкам меъморий тузилиши туфайли сақланиб қолди ва бугунги кунда Туркия Маданият ва туризм вазирлиги (Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü) томонидан муҳофаза қилинувчи архитектура ёдгорлиги сифатида рўйхатга олинган.
Шайхнинг илмий-маънавий мероси ҳақида гап кетганда, тадқиқотчилар эҳтиёткорлик билан ёндошишни тавсия этади. Профессор Рашот Ўнгўрен аввал яшаб ўтган Амир Аҳмад Бухорийга (1516 й.в.) нисбат берилган айрим шеърий парчалар ёки кичик рисолалар аслида 1586 йилда вафот этган Ункапани шайхига тегишли бўлиши мумкинлиги ҳақида фаразни илгари суради. Бироқ бу фикрни тасдиқлаш учун Туркия ва Ўзбекистон қўлёзма фондларидаги манбаларни матншунослик жиҳатидан махсус қиёслаш талаб этилади.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Ункапанидаги Шайх Аҳмад Бухорий мақбараси – Марказий Осиё аллома ва мутасаввифларининг Усмонийлар пойтахтидаги кўп асрлик излари, салтанат марказида тутган юксак мавқеи ва икки қардош минтақа ўртасидаги узлуксиз маънавий кўприкнинг ёрқин тимсолидир. Бир пайтлар Мурод III эҳтиромига сазовор бўлган, кейинчалик Маҳмуд II фармони билан харобаликдан юксалтирилган бу оқ мармар мақбара бугун ҳам Истанбулнинг гавжум кўчалари орасида Бухорои шарифнинг нафасини сақлаб келмоқда. Обида тарихини янада чуқурроқ ўрганиш ва унинг атрофидаги архив ҳужжатларини илмий муомалага киритиш Марказий Осиё – Туркия муносабатлари тарихининг ҳали очилмаган кўплаб саҳифаларини ёритишга хизмат қилади.







Изоҳлар