Денгиз тўхтатган империя: мўғулларнинг Японияга юришлари

• 90

XIII аср охирида Мўғул империяси Евроосиёнинг улкан қисмини эгаллаган, унинг қўшинлари Шарқий Европадан Корея яриморолигача бўлган ҳудудларда ғалаба қозонган эди. Бироқ Хубилайхон қўшинлари Япония соҳилларига етиб келганда, қуруқликда деярли енгилмас бўлиб кўринган империя мутлақо янги синов – денгиз, таъминот ва орол мамлакати мудофааси билан юзма-юз келди.

1274 йилги жанг: отлиқ самурай Такэдзаки Суэнага Юан аскарларига ҳужум қилмоқда. Марказда портлаётган «тэцухау» қуроли тасвирланган. XIII аср охирида яратилган «Мўғуллар ҳужуми ҳақидаги суратли ўрам»дан

1274 ва 1281 йилларда амалга оширилган икки юриш тарихда “мўғулларнинг Японияга бостириб кириши” сифатида танилган. Аслида эса бу фақат этник мўғуллардан иборат қўшин эмас, балки Хубилайхон бошқарган Юан империясининг кўп миллатли ҳарбий кучлари эди. Юришларда мўғуллар билан бирга корейс, хитойлик ва илгариги Жанубий Сун сулоласига қарашли аскар ҳамда денгизчилар ҳам қатнашган. Шунинг учун воқеани Юан-Корё иттифоқчи кучларининг Японияга юриши деб аташ тарихий жиҳатдан аниқроқдир.

Хубилайхон нега Японияни бўйсундирмоқчи эди?

Чингизхоннинг набираси Хубилайхон 1260 йилда буюк хон бўлди, 1271 йилда эса Хитойда Юан сулоласига асос солди. Унинг асосий мақсадларидан бири Шарқий Осиёда ягона сиёсий тартиб ўрнатиш ва қўшни давлатларни Юан ҳукмронлигини тан олишга мажбур қилиш эди.

Корё давлати – ўрта аср Кореяси – мўғулларга қарам бўлгач, Япония Юан империясининг бевосита қўшнисига айланди. Хубилайхон 1266 йилдан бошлаб Японияга элчилар юборди. Унинг мактубларида дўстона муносабатлар ўрнатиш таклиф қилинган бўлса-да, рад жавоби урушга олиб келиши мумкинлиги ҳам очиқ-ойдин билдирилган эди. Биринчи мактуб 1268 йилда Япониянинг ташқи алоқалар ва ғарбий мудофааси учун масъул Дадзайфу идорасига етказилди.

Япониядаги Камакура сёгунати бу мурожаатларга расмий жавоб бермади. Сёгунатнинг сукути Хубилайхон учун итоатсизлик белгиси эди. Бир неча дипломатик уриниш натижа бермагач, у Корёга қўшин ва кемалар тайёрлашни буюрди. Япония Миллий архиви маълумотларига кўра, Юан элчилари беш марта Япония билан келишувга эришишга уринган, аммо бу сафарларнинг бирортаси ҳам кутилган натижани бермаган.

Биринчи юриш: 1274 йил

Юан-Корё флоти 1274 йил кузида Корея яриморолидан йўлга чиқди. Қўшинлар дастлаб Япония билан Корея ўртасида жойлашган Цусима оролига, кейин эса Ики оролига ҳужум қилди. Маҳаллий самурайлар қаршилик кўрсатган бўлсалар-да, сони ва қуролланиши жиҳатидан устун бўлган босқинчилар оролларни эгалладилар. Тинч аҳоли ҳам катта талафот кўрди.

Цусима, Ики ва Кюсю ороллари ҳамда Хаката кўрфази атрофидаги ҳарбий ҳаракатлар кўрсатилган тарихий харита. Япон тарихий атласи, 1935 йил

Шундан сўнг флот Кюсю оролидаги Хаката кўрфазига йўналди. Юан қўшинларининг жанговар услуби япон жангчилари учун янгилик эди. Самурайлар анъанавий равишда кичик гуруҳлар ёки алоҳида жангчиларнинг жасоратига катта аҳамият берган бўлса, Юан қўшинлари интизомли бўлинмалар шаклида ҳаракат қилар, барабан ва гонглар ёрдамида буйруқ узатар, камончиларни бир вақтда ўқ ёғдириш учун сафарбар этар эди.

Босқинчилар порохли қуроллардан ҳам фойдаланган. Япон манбаларида “тэцухау” деб аталган портловчи ўқ-дорилар тилга олинади. Улар душман сафи орасида портлаб, қаттиқ товуш ва тутун чиқарган, отларни ҳуркитган. Самурай Такэдзаки Суэнага буюртмаси билан яратилган машҳур «Мўғуллар ҳужуми ҳақидаги суратли ўрамлар»да ана шундай портлашлар, Юан аскарлари ва уларнинг кемалари тасвирланган. Бу ўрамларнинг асл нусхаси Камакура даврида яратилганини Япония Миллий парламент кутубхонаси ҳам қайд этади.

Юан қўшинлари дастлаб соҳилда устунликка эришди, аммо японларнинг қаршилигини бутунлай синдира олмади. Кун охирида улар кемаларга қайтишга мажбур бўлди. Кейинги воқеалар хусусида манбалар бир-бирига тўлиқ мос келмайди. Анъанавий ривоятга кўра, кучли бўрон флотнинг бир қисмини ҳалок қилиб, босқинчиларни чекинишга мажбур этган. Замонавий тадқиқотчиларнинг айримлари эса 1274 йилдаги шамол тайфун даражасида бўлмаганини таъкидлайди.

Биринчи юришнинг муваффақиятсизлигига бир неча омил таъсир кўрсатган бўлиши мумкин: аскарларнинг чарчаши, ўқ-дори ва озиқ-овқат захирасининг камайиши, японларнинг кутилганидан кучли қаршилиги, қўмондонликдаги келишмовчиликлар ва об-ҳавонинг ёмонлашиши. Демак, 1274 йилги чекинишни фақат «илоҳий шамол» билан изоҳлаш етарли эмас.

Япониянинг етти йиллик тайёргарлиги

1281 йилги иккинчи юриш вақтида Такэдзаки Суэнагага қарашли жангчилар ҳарбий кемада. Тасвир тахминан 1293 йилда яратилган

Камакура сёгунати биринчи ҳужумни тасодифий воқеа деб қабул қилмади. Хубилайхон янги элчилар юборишда давом этар, Япония раҳбарлари эса иккинчи юриш муқаррарлигини англаб борар эди.

Кюсюдаги ҳарбий кучлар доимий шай ҳолатга келтирилди. Соҳилларни назорат қилиш кучайтирилиб, самурайларга навбат билан мудофаа хизмати ўташ буюрилди. Энг муҳим чора Хаката кўрфази бўйлаб тахминан 20 километр узунликда тош девор қурилиши бўлди. У баланд қалъа эмасди, аммо кемалардан тушган отлиқ ва пиёда қўшинларнинг соҳилда эркин жойлашишига жиддий тўсқинлик қиларди.

Бу тайёргарлик 1281 йилда ҳал қилувчи аҳамият касб этди. Биринчи ҳужум пайтида очиқ қолган соҳил энди мустаҳкамланган, япон кучлари эса душманнинг қуроллари ва жанг усулларидан хабардор эди.

Иккинчи юриш: 1281 йил

Жанубий Сун сулоласи 1279 йилда бутунлай тугатилгач, Хубилайхон яна Японияга эътибор қаратди. Иккинчи юриш биринчи сафардан анча кенг кўламда режалаштирилди. Қўшин икки асосий қисмга бўлинди: Корёдан чиққан Шарқий йўналиш флоти ва Жанубий Хитойдан йўлга чиққан Жанубий йўналиш флоти.

Ўрта аср солномаларида бу юришда 140 мингга яқин аскар ва минглаб кемалар қатнашгани айтилади. Бироқ бундай рақамларни қатъий ҳақиқат сифатида қабул қилиш қийин. Тарихчи Томас Конлан ўрта аср муаллифлари қўшинлар сонини баъзан ўн баробаргача ошириб кўрсатганини таъкидлайди. Шу боис иккинчи флот жуда катта бўлгани шубҳасиз, аммо унинг аниқ сони ҳануз баҳслидир. Колорадо университети тақдим этган тарихий таҳлилда ҳам анъанавий 140 минглик рақам жиддий шубҳа остига олинади.

Шарқий флот Цусима ва Ики оролларига яна ҳужум қилди, сўнг Хаката кўрфазига яқинлашди. Бу сафар уни тош мудофаа девори ва олдиндан тайёрланган япон қўшинлари қарши олди. Юан аскарлари соҳилда мустаҳкам ўрнашиб ололмади. Япон жангчилари кечалари кичик қайиқларда душман кемаларига яқинлашиб, кутилмаган ҳужумлар уюштирдилар.

Икки Юан флоти белгиланган вақтда бирлаша олмади. Натижада улар японларга қарши ягона ва тезкор зарба бериш имкониятини бой берди. Кемаларда узоқ вақт қолган аскарлар орасида касаллик ва озиқ-овқат танқислиги хавфи кучайди. Денгиздаги улкан қўшинни узлуксиз таъминлаш қуруқликдаги армияни таъминлашдан анча мураккаб эди.

Ниҳоят, 1281 йил август ойида кучли тайфун бошланди. Соҳилга яқин ва гавжум ҳолда турган флот оғир талафот кўрди. Кемалар бир-бирига ва қояларга урилиб парчаланди, кўплаб аскарлар чўкиб кетди. Омон қолганлар чекинишга уринди; соҳилда қолиб кетганларнинг катта қисми эса японлар томонидан ўлдирилди ёки асир олинди.

Сувости археологик топилмалари Юан флоти таркибида илгариги Жанубий Сун кемалари бўлганини, айрим кемалар эса шошилинч ва етарлича мустаҳкам бўлмаган ҳолда қурилганини кўрсатади. Кюсю университети тадқиқотчиси Гакусё Накажима Кембриж университети нашридаги тадқиқотида Такасима яқинида топилган лангар, мих ва кема ёғочлари флотнинг бир қисми жуда шошилинч тайёрланганидан далолат беришини қайд этади.

1274 йилги биринчи ҳужумдан кейин Хаката кўрфази бўйлаб қурилган «Гэнко Боруй» мудофаа иншоотининг сақланиб қолган қисми. Деворнинг умумий узунлиги тахминан 20 километр бўлган

Японияни фақат “камикадзе” қутқарганми?

Япон тилида “камикадзе” – “илоҳий шамол” деган маънони англатади. Кейинги ривоятларда 1274 ва 1281 йилларда худолар Японияни ҳимоя қилиш учун бўрон юборгани айтилди. Айниқса ибодатхона ва зиёратгоҳлар ўз дуоларини ғалабанинг асосий сабаби сифатида кўрсатишга интилди. Асрлар давомида бу талқин миллий хотиранинг муҳим қисмига айланди.

Бироқ замонавий тарихшунослик манзарани мураккаброқ тасвирлайди. 1281 йилдаги тайфуннинг ҳалокатли таъсири шубҳасиз. Аммо у аллақачон жиддий муаммоларга дуч келган флотга берилган сўнгги зарба эди. Хаката девори босқинчиларнинг соҳилга чиқишини қийинлаштирган, японларнинг қаршилиги уларни ҳафталар давомида денгизда ушлаб турган, икки флотнинг ҳаракатлари эса яхши мувофиқлаштирилмаган эди.

1274 йилдаги “илоҳий шамол” ҳақидаги даъво янада баҳсли. Такэдзаки Суэнаганинг жанглардаги иштирокини тасвирловчи ўрамларда бўрон ғалабанинг асосий сабаби сифатида тилга олинмайди. Томас Конланнинг тадқиқоти япон қўшинлари мўғуллар билан ташқи ёрдамсиз ҳам тенгма-тен жанг қила олганини кўрсатади. Унинг илмий иши ҳақидаги маълумотни Принстон университети нашрлари саҳифасида кўриш мумкин.

Шундай қилиб, Японияни фақат мўъжизавий шамол сақлаб қолган, деган қараш тарихий воқеликни соддалаштиради. Ғалаба табиий офат, пухта мудофаа, самурайларнинг қаршилиги, Юан қўмондонлигининг хатолари ва денгиз таъминотидаги муаммолар бирлашиши натижаси эди.

Юришларнинг оқибатлари

Япония ўз мустақиллигини сақлаб қолди, аммо ғалаба Камакура сёгунати учун жуда қимматга тушди. Йиллар давомида қўшин сақлаш, соҳилларни қўриқлаш ва мудофаа деворлари қуриш катта маблағ талаб қилди. Одатда ички урушларда ғолиб самурайларга мағлуб томоннинг ерлари тақсимлаб берилар эди. Бу сафар эса душман мамлакатдан қувиб чиқарилгани учун тақсимланадиган янги ерлар йўқ эди.

Мукофот ололмаган кўплаб жангчилар сёгунатдан норози бўлди. Бу норозилик Камакура ҳокимиятининг молиявий ва сиёсий заифлашувини тезлаштирди. Бироқ сёгунатнинг 1333 йилда қулашига фақат мўғул юришлари сабаб бўлган, дейиш ҳам тўғри эмас: ички сиёсий зиддиятлар ва ҳокимият учун кураш ҳам катта роль ўйнаган.

Юан империяси учун эса мағлубият қуруқликдаги устунликни денгизга осонликча кўчириб бўлмаслигини кўрсатди. Улкан флот қуришнинг ўзи етарли эмасди; денгиз йўлларини билиш, бўлинмаларни мувофиқлаштириш, қўшинни мунтазам таъминлаш ва узоқ муддатли соҳил амалиётини ташкил этиш ҳам зарур эди.

Хубилайхон кейинчалик яна бир юриш ҳақида ўйлаган бўлса-да, учинчи босқин амалга ошмади. Юан империяси бошқа урушлар, ички муаммолар ва улкан ҳарбий харажатлар билан банд эди.

Тарих ва афсона ўртасида

Мўғулларнинг Японияга икки юриши жаҳон тарихидаги энг йирик ўрта аср денгиз амалиётларидан бири бўлди. У мўғуллар ҳарбий қудратининг мутлақ эмаслигини кўрсатди, Японияда эса ташқи хавф қаршисида умумий мудофаа тушунчасини мустаҳкамлади.

Айни пайтда бу воқеалар тарихнинг қандай қилиб афсонага айланишини ҳам намоён этади. Бўрон ҳақиқатан ҳам флотни вайрон қилган, аммо кейинги авлодлар уни диний ва миллий мазмун билан бойитиб, “илоҳий шамол” тимсолига айлантирдилар. Иккинчи жаҳон уруши даврида “камикадзе” номи ўзини қурбон қилувчи япон учувчиларига нисбатан қайта қўлланди.

1274 ва 1281 йиллардаги воқеаларни ўрганишдан чиқадиган асосий хулоса шуки, Юан қўшинларини битта омил эмас, балки денгиз табиати, таъминот муаммолари, япон мудофааси ва стратегик хатоларнинг ўзаро таъсири мағлуб этган. Қуруқликдаги буюк империя Япония соҳилларида ўз ҳарбий имкониятларининг чегарасига дуч келган эди.

Вам может также понравиться...

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *