Бош саҳифа » Тарих » Туркистон Мухториятига большовойлар тажовузи

Туркистон Мухториятига большовойлар тажовузи

1918 йил 19 – 26 январда бўлиб ўтган Туркистон ўлкаси советларининг IV қурултойида Туркистон мухториятини тугатиш масаласи очиқдан-очиқ кўрилди. Қурултойда сўзга чиққан, ўзини “Ўрта Осиё Ленини” деб ҳисоблаган, Тошкент совети раиси И.О.Тоболин шундай деган эди: “Биз нафақат Россия ҳақида, балки меҳнаткашлар тўғрисида қайғурамиз, агар халқ хоҳиш-иродаси бу ўлканинг Россиядан ажралиб чиқишини референдум орқали ҳал этишни истаса, унинг ажралиб чиқиш хуқуқини сақлаб қоламиз”.

У Туркистон мухториятига қарши фикрини яшириб ўтирмайди: “Бироқ мухториятни ҳозир, зудлик билан амалга ошириш тўғрисида гап бўлиши мумкин эмас. Зеро, мухториятнинг энг биринчи шартига кўра, бу ўлкадан ҳарбий қўшинлар олиб чиқиб кетилиши керак. Агар бу мухторият тушунчасидан келиб чиқадиган ана шу асосий ҳолатни амалга оширадиган бўлсак, унда инқилоб биқинига зарба берган бўлур эдик, ўлкада эса яна аксилинқилобчилар ҳокимияти қарор топар эди”. Бу қурултой Туркистон мухторияти ҳукуматини тан олишдан бош тортади, унинг аъзоларини қонундан ташқари деб эълон қилади, ҳатто уларнинг бошлиқларини қамоққа олиш тўғрисида қарор қабул қилади. Большевикларнинг ишчи ва аскар депутатлари советининг “… бойлар томонидан эълон қилинган Қўқон ҳукумати тан олинмасин, унинг аъзолари эса қонундан ташқари деб топилсин, бошлиқлари қамоққа олинсин!” деган талаби масалани янада ўткирлаштириб юборади.

Қурултой инқилобий социал-демократлар партияси бир тўда рус ва мусулмон пенсионерлари бошчилигидаги буржуа мухториятига қарши шафқатсиз кураш эълон қилади ва ўлкада пролетар мухторияти тузишга интилади деган қарор қабул қилади.

Туркистон мухториятини тугатишнинг оташин ва фаол ташкилотчилари И.О.Тоболин, Ф.Колесов, Е.Бабушкин, Туркистон ҳарбий комиссари Е.Перфилев ва бошқалар бўлдилар. Улар ўз фаолиятларида қизил салтанат йўлбошчилари Ленин, Сталин ва бошқа жаллодларнинг тўғридан-тўғри буйруқ ва кўрсатмаларини адо этдилар.

Туркистон мухторияти раҳбарлари 1918 йил бошларида Тошкентда ўзларига қарши катта қирғинга тайёргарлик кетаётганида зўр матонат ва иродани ишга солиб мухториятни мустаҳкамлаш йўлидаги қийинчиликларга қарши сабр-тоқат билан ишлаётган эдилар. Бу қийинчиликлар нималардан иборат эди? Энг асосий қийинчилик маҳаллий туб ерли аҳоли сиёсий савиясининг миллий истиқлол даражасида ривожланмаганлиги эди. Бу Туркистон мухториятини ҳимоя қилиш, уни қўллаб-қувватлашда истиқлолчи кучларнинг ягона жабҳа, якмушт бўла олмаганлигида кўринди. Янада каттароқ қийинчилик Туркистон мухтор ҳукуматининг яшаб қолишининг шарти бўлган моддий етишмовчилик эди. Бу ҳам, албатта, яна биринчи қийинчиликка бориб тақалади. Большовойлар октябрь тўнтаришини Германия ҳукуматининг берган бир миллиард немис маркаси эвазига амалга оширган эди. Моддий маблағсиз эса ҳеч нарса қилиб бўлмайди. Туркистон мухториятига яҳудийлар ярим миллион сўм ёрдам тариқасида беришган. Наманган ва Андижон банклари жуда катта қийинчиликлар билан 500 минг сўм ажратганлар. Албатта, бу маблағлар мухтор ҳукумат сарф қилиши лозим бўлган харажатлар олдида урвоқ ҳам бўлмасди. Чунки биргина «Бирлик туғи» газетасини молиявий қўллаб туриш учун 5 минг сўм, «Свободный Туркестан» учун 50 минг сўм харажат қилинар эди. Қўшинни таъминлаш учун кетадиган молиявий харажат тўғрисида гапирмаса ҳам бўлади.

Учинчи энг муҳим қийинчилик Туркистон мухториятини кўкрак кериб ҳимоя қилиб оладиган миллий қўшиннинг йўқлиги эди. Асосан таёқ, болта, кетмон, ошпичоқ, қилич, айримлари пилта милтиқ билан қуролланган 2 минг кишилик қўшин билан узоққа бориб бўлмас эди. Чунки тиш-тирноғигача замонавий қуроллар, самолётлар, ўзиюрар танклар, бронепоездлар, найзали бешотар милтиқлар, пулемётлар билан қуролланган қизил каллакесарларга қарши туришнинг ўзи бўлмас эди. Бунинг устига, 1918 йил 19 январда қизил қўшинлар Оренбургни қўлга киритгач Москва билан Тошкент ўртасида узилиб қолган алоқа тикланди. Натижада марказдан Туркистонга қўшимча кучлар ва қурол-аслаҳа юбориш имконияти туғилди. Бу ҳол, ўз навбатида, миллий истиқлолчиларнинг вазиятини янада оғирлаштирди.

Тошкент советлар ҳукумати 1918 йил январининг охирларидан қуролли ҳужумга тайёрланди ва иғвогарлик билан турли баҳоналар излай бошлади. Қўқонга советлар ҳукумати ихтиёрига энг ашаддий қизил гвардиячилар, австро-венгер ҳарбий асирлар, асосан, армани дашноқлардан ташкил топган каллакесар қисмлар юборилди.

29 – 30 январда Қўқонда фавқулодда вазият мислсиз даражада кескинлашди. Бу вазият арзимаган бир баҳона учқуни ила алангаланиб кетиши ҳеч гап эмас эди. Ана шундай бир шароитда 30 январда Қўқон ишчи ва аскар депутатлари советининг мажлиси бўлиб, унда мухториятни даф этишни амалга оширувчи орган – инқилобий қўмита (революцион комитет) тузилди. Унинг раиси этиб большевик Е.Г.Бабушкин сайланди. Инқилобий қўмита таркибига туб ерли аҳоли вакилларидан бирор киши киритилмаган.

Қўмита ўз қўлида чекланмаган ҳокимиятни мужассамлаштирди, унга катта ваколатлар: фавқулодда чоралар кўриш, ҳамма нарсани советлар ҳокимиятини ҳимоя қилишга бўйсундириш ва сафарбар этиш ҳуқуқи берилди. Инқилобий қўмита олдидаги энг асосий вазифа мухторият ҳукуматини тугатиш, шаҳар аҳолисини қуролли куч билан совет ҳокимиятини тан олишга мажбур қилиш, «инқилобий тартиб» ўрнатишдан иборат эди. Инқилобий қўмита ишни оврупалик ишчилар ва темирйўлчиларни қурол билан таъминлашдан бошлади.

Шаҳардаги арман миллатига мансуб дашноқларни қуроллантиришдан разил ва жирканч мақсад кўзланган эди. Тошкент, Скобелев, Андижон, Наманган ва бошқа шаҳарлардан ҳарбий мадад келди. 30 январга ўтар кечаси номаълум кишилар Қўқон станциясига, Қўқон советлар биносига ҳукум уюштирдилар. Бу ҳужум Қўқонда қизил қўшин жаллодларининг оммани ваҳшийларча қирғин қилишни бошлаши учун шунчаки бир баҳона бўлди. Шу куни инқилобий қўмита Тошкентга И.О.Тоболинга, Ф.Колесовга ва Скобелев шаҳрига телеграф орқали уланиб зудлик билан ёрдам беришни сўради. Инқилобий қўмита аҳолига қарата мурожаат қабул қилиб, унда содир этилган воқеалар учун барча айб мухториятчиларга қўйилди. Инқилобий қўмита ўз таркибидан махсус гуруҳ тузди ва унинг олдига мухторият ҳукумати аъзоларини ҳибсга олиш вазифасини қўйди.

Инқилобий қўмита Туркистон мухторияти аъзоларига 31 январда ультиматум топширди ва 2 соат муддат билан таслим бўлишни талаб қилди. Мустафо Чўқаев шундай хотирлайди: «31 январь кундуз соат 12 да Хўқанд большевикларининг бизга берган ультиматумини текшириб ўтирганимизда тўхтовсиз милтиқ ота бошладилар. Бу милтиқ отувчилар большевиклар бўлиб чиқди. Большевикларнинг ультиматумида бизга 2 соат муддат тайин этилган ва ул муддат 2 соат 20 минутда тўлар эди. Нечундир алар шартномасини хилоф ҳаракатга киришиб муомала йўлин кесдилар».

«Шўрои Исломия юртинда ҳукумат қўшинлариндан бошқа халқда жийилган эди. Большевик солдатлари яқинлашиб келарлар деган хабарни эшитиб бошқа халқ тарлан кибик ҳукумат кишиларида иккинчи бош қўшурга йўл қолмагач тарқалишдилар. Чунки халқ муваққат ҳукуматнинг (Қўқон мухторияти-муаллифлар) алида бўлса келишурмиз, большевикларга қарши қурол кўтармангиз» деган сўзига қулоқ солмай, ҳар қайси боринча сугиш асбобларини олиб ўрамга чиқдилар. Большевикларнинг ваъдалариндан илк ота бошловлари халқнинг кўнглина, алар муваққат ҳукуматигина тугил, бутун халққа қарши ҳаракат бошладилар деган қўрқув солди. Бу вақт муваққат ҳукуматининг йўли бутунлай кесилган эди.

Қўқонда бўлган бу кўнгилсиз воқеани сиёсий сабабларидан бошдан-оёқ ёзувни ҳозирги замон кўтармий».1

27 ёшлик Туркистон миллий ҳаракатининг олдинги сафларида бўлган Мустафо Чўқаев Туркистон миллий мухтор ҳукуматининг энг асосий ва кучли аъзоларидан бири эди. Самарқанд, Тошкент ва Фарғонадан келган Қўқон шаҳрини қамал этган большевиклар раҳбарлигидаги ҳарбий куч пулемёт, замбарак, граната ва минглаб милтиқлар билан ўша вазиятда ҳукумат бошлиғи Мустафо Чўқаевга мана бу ультиматумни қўйган: 1. Мухтор ҳукумат совет ҳокимиятини таниши. 2. Туркистон халқини совет ҳукуматига бўйсунишга чақирувчи баённома чиқаришини. 3. Ахоли қўлидаги қуролларни йиғиб олиб, большевикларга таслим этишини. 4. Миллий ҳукумат миллий ташкилотининг тарқатилишини ва ҳоказоларни талаб қилганларида Мустафо Чўқаев уларга шундай жавоб берган:

– Куч сизлар тарафда. Биз эса ҳозирча ўз миллий халқларимизни таниганмиз ва идрок этганмиз. Шундан бошқа кучимиз йўқ. Бу курашда бизни енгасиз, бунга ҳеч шубҳа қилмайман. Шундай бўлса ҳам, биз на сизнинг ҳокимиятга келиш ҳақингизни, на-да Туркистонда совет ҳукуматини асло танимаймиз…

Шу жавобдан сўнг 20 дақиқа ўтгач, яъни кечаси соат ўн биру қирқда большевиклар миллий ҳукумат арқони биносини оташладилар.

Ана шу тариқа Қўқон шаҳрида большевойлар мусулмон халқларни қириб ташлашдан иборат даҳшатли фожеани бошлаб юборди. Туркистон ўлкаси Халқ Комиссарлар Совети Туркистон мухториятига четдан келадиган ҳар қандай ёрдамнинг олдини олиш чораларини кўрди. 1918 йил 14 февралда Бутун Фарғона водийсида ҳарбий ҳолат эълон қилинди. Фарғона темир йўлида эса қамал ҳолати жорий этилди. Тошкент, Самарқанд, Наманган шаҳар думалари ёпилди ва фаолиятлари тўхтатилди. Собиқ генерал-губернатор канцелярияси тугатилди. Пахта захиралари мусодара этилди, нефть қазиб чиқариш, балиқ саноати ва бошқалар миллийлаштирилди. Дин давлатдан ва мактаб диндан ажратилганлиги эълон қилинди.

Албатта, бундай оғир шароитда Туркистон мухторияти ўзини ўзи ҳимоя қилишга ожиз эди. У бошланган даҳшатли қирғинга қадар тинч воситалар йўли билан ҳокимиятни қўлга олишга ишонар эди. Шунга қарамай, Туркистон мухторияти қўшинлари оддий қуроллар билан бўлса-да шаҳарни уч кун давомида ҳимоя қилдилар. Мухториятчиларнинг шиори «Туркистон – туркистонликлар учун» эди.

Мухтор ҳукумат вазиятнинг ниҳоятда оғир эканлигини ҳисобга олиб сўнгги имкониятни ишга солди ва большовойлар билан бошланган музокара ташаббускори бўлди. Бу музокара 17 февралда бошланди. Музокарада мухториятчилар қуйидаги талабларни ўртага қўйдилар:

  1. Шаҳарни биргаликда бошқариш ва унинг таркибида мухториятчиларнинг кўпроқ вакиллари бўлишини таъминлаш.
  2. Ҳарбий қалъани шу органнинг назорати остига олиш.
  3. Милициядан бошқа барча кучларни қуролсизлантириш. Ўлка советлар ҳукуматининг шариатга зид декретларини бекор қилиш.

Аммо большевик Е.Г.Бабушкин раис бўлган инқилобий қўмита мухториятчиларнинг бу таклифларини қатъиян рад этди. 18 февраль куни музокара яна давом эттирилди. Мухтор ҳукумат нима бўлса бўлсин-у, аммо ўртада қон тўкилмаслиги учун ҳаракат қилди. Ҳарбий вазир полковник М.Чанишев инқилобий қўмитага ультиматум қўйиб, соат 4 гача қалъани топширишни талаб этди.

Лекин мусулмон ишчи ва деҳқонлар конференцияси қатнашчилари ультиматумни қайтариб олишни талаб этдилар.

«Шўрои Уламочи»лар ўз тарафдорлари билан бунга қаттиқ норозилик билдириб ультиматумни қайтариб олишга қаршилик қилдилар. Мухторият ҳукумати аъзолари ўртасида ихтилоф келиб чиқди. Ҳукумат раҳбари Мустафо Чўқаев истеъфога чиқишга мажбур бўлди. Унинг ҳукумат маҳкамаси ағдарилди, ўзи эса яқин кишилари билан ҳукуматни ташлаб Қўқонни тарк этишни лозим топди.

Мухтор ҳукумат Ҳарбий кенгаш раиси М.Чанишев ва унинг энг яқин сафдошлари – рус офицерлари қамоққа олинди. «Уламо»чиларнинг ёрдами билан мухторият ҳукумати милициясига бошчилик қилувчи Эргаш ҳукумат раҳбари ва бош қўмондон этиб тайинланди. Ана шу тариқа мухтор ҳукуматда давлат тўнтариши юз берди. Ҳокимият ашаддий муросасиз кучлар қўлига ўтиб қолди. Туркистон мухториятидаги бу бўлиниш советларга қўл келди. Улар бу қулай вазиятдан фойдаланиб Қўқон шаҳрига ҳужумни янада кучайтирдилар. 18 – 19 февралда Тошкентдан Е.О.Перфильев Қўқонга етиб келгач, босим янада кучайди. Унинг ихтиёрида 2 эшелон ҳарбий қисмлар бор эди. Отлиқ аскарлар, артиллерия ва пиёда қисмларига эга бўлган Туркистон ўлкаси ҳарбий комиссари, сўл эсер, ваҳший генерал Қўқонни уч тарафдан қуршаб олди.

Қизил қўшинлар Эски шаҳар ҳудудига бостириб кирдилар. Даҳшатли ва мислсиз қирғин бошланди. Қўқон ўт ичида қолди. Қўқондаги хунрезлик, геноцид даҳшатларини амалга оширганларнинг ўзлари ҳам эътироф этганлар. Ўша пайтда 28 ёшда бўлган ўлка ҳарбий комиссари Е.Перфильев жанг тафсилотларини шундай ҳикоя қилди: «Мачитларни яна бир неча маротаба тўпдан ўққа тутишга тўғри келди. Қизил гвардиячилар бўғизланган оврупаликларнинг жасадларини кўрганда шундай тутақиб кетдиларки, уларни ҳеч қандай куч тўхтатиб қололмасди, аскарлар олдидан чиққан ҳамма нарсани яксон қилиб кетавердилар. Ҳатто шундай ҳолат рўй бердики, 5 та қизил гвардиячи ерли бандитларнинг 200 тасини олдига солиб қувлади. Отряд катта қаҳрамонлик кўрсатди. Жанг иштирокчилари орасида бирорта ҳам қўрқоғи йўқ эди. Биз қийинчилик билан Тошкўприкни қўлга киритдик ва Эски шаҳарга ёриб кирдик. Исёнчилар тўдаси Скобелев томонга чекинишди. Бадавлат кишилар қимматбаҳо бойликларини, пулларини ўзлари билан олиб қочдилар, лекин нарсалари ўзларига насиб этмади. Қочаётганларни тезотар тўпдан ўқ узиб янчиб ташладик, бир қисмини эса орқага чекинишга мажбур этдик. Уларнинг кўрпа-ёстиқлари, гиламлари, қимматбаҳо нарсалари йўлда сочилиб қолди».2

Қўқонда даҳшатли фожеалар ва қирғинларни ўз қўзи билан кўрган ва унинг шахсан иштирокчиси М.К.Шкорупанинг иқрори, айниқса, диққатга лойиқдир: «Тинч аҳолининг уйлари, Туркистон, Россия учун ҳам тансиқ бўлиб қолган мануфактура, ғалла омборлари ёнарди. Қўқон уч кун ўт ичида қолди».3

«Ўша кунларда, – деб ёзади тарихшунос олим Ш.А.Шомагдиев, – талончиликлар ҳам авж олган. Аскар, қизил гвардиячиларга бўйсунмай қолган оломон майда буржуазияда нима бўлса, шуни талаб, ташиб кета бошлади… Эски шаҳар ва барча дўконлар, тижорат фирмалари, савдо қаторлари, банклар, майда хонадонлар талон-торож қилинди. Талончилар талаган мулкларини аравага ортиб вокзал ва қалъага ташидилар. У ерда бегона мулкни бўлиб олиш бошланди».4

1918 йили Қўқонга келган инглиз капитани Брун шаҳарни ярим бўш ҳолида кўрган. Унинг ёзишича, шаҳар босқинида иштирок этган немис, австриялик ва венгер асирлардан ёлланган аскарлар 100 минг сўмдан ортиқ пулни ўмаришган. Айниқса, армани миллатига мансуб дашноқлар Қўқон шаҳрида кўз кўриб, қулоқ эшитмаган ваҳшийликларни амалга оширдилар. Қўқон фожеаси қатнашчиларидан яна бири, Туркистон халқларининг жаллоди А.Т.Каравайцев ўз эсдаликларида бундай деб ёзади: «Коновалов тўдасидаги арман дашноқлари ўзбошимчаликни ҳаддан ошириб юбордилар. Улар Қўқонга келгунча тинч аҳолини талаб, қирғин қилганлар. Улар, хусусан, Эски шаҳарни, айниқса, савдо тармоқларини, дўконлар, расталарни, омборларни таладилар, қолганларига ўт қўйиб ёндириб юбордилар. Дашноқи арманлар мусулмонлар яшайдиган хонадонларга бостириб кирдилар, ҳеч кимни аямасдан қирғин қилдилар, ҳатто чолу кампирларга ва ёш гўдакларга ҳам раҳм қилмадилар. Ҳомиладор аёлларнинг қоринларини ёриб туғилмаган гўдакларини қиличлар тиғидан ўтказдилар, ёш, норасида гўдакларни беда қирқадиган жодида бурда-бурда қилиб ташладилар. Ёш қизларнинг номусларини топтадилар, аёлларни эса эрлари кўз олдида зўрладилар. Ибодатхоналар, масжид ва мадрасаларнинг кули кўкка совурилди. Ҳамма ерда қамоққа олишлар бошланди, айғоқчилар мухтор ҳукумат аъзоларидан Ҳидоятбек Оғаев, Миродил Мирзааҳмедов қатл этилган. Маҳаллий аҳолини қамоққа олиш тўғрисидаги ордер бўлса ҳам, бўлмаса ҳам ҳибсга олавердилар. Қамоққа олинганларнинг кўплари суд ва терговсиз отиб ташланди. Қўқонни ташлаб кетишга мажбур бўлган мухтор ҳукумат аъзолари Фарғона шаҳрига бориб халқни намойишга чорладилар. Уларни туб ерли аҳоли қўллаб-қувватлади. Лекин советлар ҳукумати бу ҳаракатни бостирди. Носирхон Тўра Наманганда, С.Герцфельд Самарқандда, Обиджон Маҳмудов Бухорода қўлга олинган.

Убайдулла Хўжаев, Абдулҳамид Сулаймон (Чўлпон) Қўқондаги фожеавий ҳодисаларни Ашхободдан Самарқандга келаётганларида йўлда эшитадилар ва улар ўз йўлларини ўзгартириб Оренгбург томон йўл оладилар. Бу ерда улар Аҳмад Закий Валидий Тўғон билан учрашадилар. У Оренгбургда Бошқирдистон мухториятининг ички ва ҳарбий ишлари билан банд эди».

Хуллас, ҳамма аломатларга кўра тарихга Туркистон мухторияти номи билан кирган Қўқон мухторияти тор-мор қилинди ва тарқатиб юборилди. Қадимги маданий ва бой савдо шаҳри бўлган Қўқон таг-туги билан вайрон қилинди, қонга ботирилди. Қўқон халқ милициясига бошчилик қилган Эргаш ўз кучлари билан шаҳарни ташлаб чиқди ва советларга қарши курашни давом эттирди.

Раҳбарсиз ва ташкилотсиз қолган Қўқон шаҳри мудофаачилари фожеанинг янада оғирроқ тус олмаслиги мақсадларини кўзлаб советлар раҳбарияти билан музокаралар бошлашга мажбур бўлдилар. Ниҳоят, 22 февралда (9 февраль) большовойлар томонидан тақдим этилган ва маҳаллий мусулмон халқининг миллий манфаати ва иззат-нафсини камситувчи «Тинчлик шартномаси»га имзо чекдилар. Шартноманинг биринчи моддасида: «Аҳоли Халқ Комиссарлари Советининг ҳокимияти ва маҳаллий совет муассасаларини тан олади», – дейилган эди.

Шундай қилиб, Туркистон мухторияти ҳукумати бешиклигидаёқ бўғиб ўлдирилди ва тугатилди, мустамлакачи босқинчи советлар ҳукумати ўз ғалабасини тантана қилди. Туркистон мухторияти сингари 1918 йил декабрда қозоқ миллий демократлари томонидан Оренбургда ташкил этилган Алаш мухторияти ҳам тор-мор қилинди. Аммо зўрликка, босқинчиликка асосланган ва Туркистон мухториятини тугатишга қаратилган советларнинг шармандали ва адолатсиз сиёсати меҳнаткаш халқ оммаси кўзи олдида бу ҳукуматнинг асл мақсади ва моҳиятини очиб ташлади. Натижада бутун Туркистон халқлари истиқлол учун, эрк ва миллий озодлик учун курашга отландилар.

Большовойларнинг Қўқон шаҳрида амалга оширган даҳшатли қирғинларидан ҳатто Туркистонда яшаётган Оврупо аҳолисига мансуб эсерлар, кадетлар ва меньшевикларнинг вакиллари ҳам нафратланган эдилар.

Меньшевик-интернационалистлар фракциясининг бошлиғи Вайнштейн Тошкент шаҳар советининг 1918 йил 23 февралдаги йиғинида республика ҳарбий комиссари 26 ёшли Е.Перфильевнинг қизил гвардиячи жангчилари билан Қўқонда даҳшатли хунрезликлар қилганини тафтиш этиш керак ва айбдорлар жавобгарликка тортилиши лозим деб талаб қилди.

Туркистон мухториятига нисбатан адолатсиз сиёсатни баъзи бир большевик арбобларнинг ўзлари ҳам танқид қилган эдилар. Жумладан, Д.Манжара шундай деган: «Миллий сиёсатда йўл қўйган хатоларимиз туфайли Қўқон мухторияти вужудга келди… Уни йўқотиш пайти яна бир хатога йўл қўйдик. Қурол-яроғи деярли бўлмаган мухториятчилар жойлашган Эски шаҳарни қамал қилиш ўрнига биз тўплардан ўққа тутдик, кейин дашноқларнинг қуролли тўдаларини ишга солдик. Натижада талон-торож, номусга тегиш, қирғин бошланди. Бундан мухториятчиларга алоқаси бўлмаган тинч аҳоли катта зарар кўрди».

Умуман олганда, Туркистон мухторияти қонга ботирилишининг бош айбдори В.Ленин бош бўлган советлар ҳукумати, қолаверса, марказий ҳукуматнинг Туркистон филиали ва унинг жаллод малайлари бўлмиш эндигина 26 ёшга тўлган Колесов раҳбарлигидаги Туркистон Халқ Комиссарлари Совети ва унинг аъзоларидир. Бу ҳукумат аъзоларининг деярли барчаси маҳаллий мусулмон халқларга нафрат ва шовинистик руҳ билан суғорилган, онги заҳарланган шахслар эдилар.

Гарчанд Туркистон мухторияти большевизм ёвузлиги билан йўқ қилинган бўлса-да, унинг ғояси, амалиёти, руҳи сўнмади, истиқлол курашчилари томонидан Туркистон мухториятини тиклаш учун шиддатли кураш кетди. Туркистон мухториятини янгитдан тиклаш, миллий давлатчиликни оёққа турғизиш борасида совет режимига қарши, қизил армия тажовузига қарши кураш давом этди.

Рустамбек ШАМСУТДИНОВ
АндДУ, т.ф.д., проф.,

Шоди КАРИМОВ

(“Туркистон Мухторияти – миллий давлатчилигимизнинг ёрқин саҳифаси” мақоласининг учинчи қисми)

“Ўзбек миллий давлатчилиги тарихида Туркистон Мухториятининг ўрни ва роли” мавзуидаги Республика илмий-амалий анжумани материаллари,

2017 йил 12 октябрь

1 Улуғ Туркистон. 1918 йил 2 март

2 Шарқ юлдузи. 1931. №12. – Б.168 – 169

3 Каримов Ш. Қафасдаги қуш орзуси. – Тошкент: Фан, 1991. – Б.52

4 Шамагдиев Ш.А. Очерки истории гражданской войны в Ферганской долины. – Ташкент, 1961. – Б.6

Ўхшаш мақола

Ғулом Зафарий Туркистон Мухторияти илҳомчиси

Post Views: 82 Ўтган аср бошларида ижод қилган Туркистон тараққийпарварларининг йирик вакили Ғулом Музаффар ўғли …

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *