Тарихи Алиқули (Алимқули) амирлашкар. 3-фасл
III. УШБУ ЕРДА ЎРУСИЯ ЛАШКАРИ БИЛАН МУСУЛМОНИЯ ЛАШКАРИНИ ИБТИДОИ УРУШ ҚИЛҒОНЛАРИНИ(НГ) БАЁНИ ТУРУР
Бу орада бир мунча ўрус лашкари Берфут пулкуфлик бошчилигида Оқмасжид устига келиб, Ёқуббек Бадавлат ноиби Мулло Муҳаммад Ризо баҳодурбошини қамабди. Ва бу хабарни эшитган заҳоти Ёқуббек Бадавлат, мен ва Тошканд аскари Оқмасжид мадади учун шитоб ва таъжил билан жўнадик. Бу Ўрусия аскари Оқмасжидни қаттиғ муҳосира қилиб ва тўплари ўқи шаҳарга тушиб танг қилиб турган маҳалда, иттифоқдан шаҳардан отган бир тўп ўқи Русия тўпига тегиб, Русия тўпи синибди. Буни устига, Бадавлат ҳам яқинлашди ва Русия Оқмасжид устидан кўчиб кетди. Бадавлат Оқмасжидъга кириб, уч-тўрт кун туриб, Оқмасжид ишини саранжомлаб, сўнгра Тошканд келиб, бир ҳафта туриб олди.
Бу муддатда Нормуҳаммад қушбегидан ёширин тамоми Тошканд акобирлари Шодмонхўжа мингбоши, Муҳаммадниёз понсадбоши, Фозилбек понсадбоши ва Қосим понсадбоши ва тамоми акобирлар Бадавлат билан билиттифоқ қипчоқияни ўртадан кўтармоқға аҳду паймон қилиб, Қуръон кўтариб, сўзларини бир жойга қўюб, Хўқанд тарафига жўнаттилар. Шаҳидон қўнғонларида яна аҳду паймонларини янги қилиб, истеҳком бердилар. Ундин ўтиб, Чилмаҳрам кемасига келганда, Хўқанд шаҳридан Хўжа Калонтўра ва Каримқули меҳтар ва Муҳаммадназар парвоначи Хўжанд ҳокими ва Мўминхўжа додхоҳлардан одам келиб, аҳду паймон қилиб, Қуръон кўтариб қайтдилар. Ўша куни дарёдан ўтиб Чорбоғи Тўранги мавзеига қўниб, у ердан субҳи содиқдан олдин кўчиб, жаноби Бадавлат тамоми аскария билан илгари тушубди. Нормуҳаммад қушбеги бир андак маҳрам ясовули билан кейин қолибди.
Қуёш чиқиб тулуъ қилғон вақтда Хўқанд ўрдасининг дарвозаси олдидаги сойга биз ҳам ҳозир бўлдик. Қипчоқия ҳам салом учун ўрда ичинда жамъ эрканлар. Шу дамда Бадавлат ишораси билан тамоми аскария қиличларини ғилофидан чиқориб ва милтиқларини ростлаб: “Ҳар жойда қипчоқия бўлса, ўлдурунглар!”деб баланд овоз билан, якбора отлиқ ва пиёда арк ичига кириб, хон ҳузурида дастурхонда ўлтурғон қипчоқияни ҳам судраб олиб чиқиб, ўлдуриб ташладилар. Ул куни Ўтамбой мингбоши ва Нормуҳаммад қушбеги ва фарзандларидан бошқа Хўқанд шаҳрида тирик қипчоқ қолмай ўлдирилиб, сўнгра Қосим понсадбошига мингбошилик ва Мулло Юсуфиддинга дастурхончилик ва Бадавлатга шиғовуллик ва Муҳаммадниёз понсадбошига Тошканд ҳукумати ва Маллабекка Ёрмозору Марғилон ҳукумати ва Дўшабой қурамага Кировучи ҳукуматини бериб, уч-тўрт кун шаҳарда туруб, шаҳар ичини саришта қилдилар. Сўнгра Мусулмонқули мингбоши ва қолган қипчоқия дафъи учун Икки сув ораси тарафига азимат қилиб жўнадилар. У мавзега боргандан сўнг Мусулмонқули мингбоши ҳам тамоми қипчоқия билан жонларидан кечиб, жамъияти азим айлаб, муқобала бўлиб, муҳориба қилдилар. Уруш ниҳоят даража қаттиғ бўлиб, қипчоқия халқи ва Худоёрхон қўшини ҳар иккала тараф паришон ва пароканда бўлсалар ҳам, аммо Худоёрхон ва Маллабек ва Шодмонхўжа мингбоши, Қосим мингбоши ва авлоди Куликадин Андижон ҳокими Исо парвоначилар маъракада собитқадам турдилар. Мусулмонқул лашкари тамоман мағлуб ва мунҳазим бўлди. Охируламр, тамоми қипчоқия Мусулмонқулдан юз ўгириб, уни(нг) тадбири ва маслаҳатига қулоқ солмай, Мусулмонқулни ушлаб, “Ямонимиз шул эрди”, деб Худоёрхонга тутиб топшурдилар. Бу қилган ишлари қипчоқияга ҳеч нафъ ва фойда бермай, балки Ҳотамқул парвоначи ва Холмуҳаммад додхоҳ ва мунга ўхшаш тамоми акобир ва сардорларини Худоёр ўлдириб ва Мусулмонқулни Йўлчибек додхоҳ қўлидан Хўқанд юбориб, дорга осиб ўлдириб, ўзи қайтиб, Хўқанд келиб ўлтурди.
Аммо Маллахон бағят тундмизожу бебок эди. Марғилон Хўқандга яқин бўлгани учун Худоёр Маллахон ваҳимадан ташвишнок бўлиб, ҳар нимадур йироқроқ жойда турсун, деб Муҳаммадниёз қушбегини Тошканд ҳукуматидан олиб, Маллабекни ҳоким қилиб юборди. Маллабек Тошканд бориб, Абдували деган одамни Оқмасжидга ҳоким қилиб юборди, ўзи андак муддат ичдан Худоёрхонга ёв бўлиб, хонлик даъвосини қилди. Худоёрхон Маллабек дафъи учун тамоми Хўқанд аскари бирла отланиб, Хўжанд йўли бирла юриб, Хўжандга Муҳаммадназар парвоначи ўрнига (Ёқуббек) Бадавлатни ҳоким қилиб, ўзи Тошканд бориб, Маллабекни олди.
РУСИЯ ИККИНЧИ МАРТАБА ОҚМАСЖИДНИ МУҲОСИРА ҚИЛҒОНИНИ(НГ) БАЁНИ ТУРУР
Бу орада Ўрусия бир катта сардор бир мунча аскар ва тўпу тўпхона билан келиб, Оқмасжидда Абдувалини муҳосира қилди. Мазкур сардор Абдувалига уруш яхши эрмас, ҳар нимадур ислоҳ билан топишайлик, деб одам киргусга ҳам, Абдували тундхўйлик билан ўрус сардорига: “Сиз қўрғонга келинг, икковлон сўзлашиб аҳду паймон айлаб, топишиб, мусолиҳа қилайлик”, деб одам юборибди. Ўрус сардори унинг сўзига ишониб, бошлиғлари билан милтиқ ушламай, бе яроғу анжом, хотиржамлик билан қўрғон олдига келибди. Абдували хиёнат қилиб, тамоми мерганларини қўрғон устига чиқариб, ҳаммалари ўрусияни нишона қилиб, “Отинглар!” деб буюрибди. Ҳаммалари якбора ўрусияни отибдилар, аммо Худованди таоло сақлаб бирор нафар ўрусия ё оталарига ўқ текмай, ҳаммалари саломат жойларига қайтарибдилар. Ундан сўнг ўрус сардори Абдувалига: “Бу қилғон ғадур хиёнат бирла сенинг қонинг менга мубоҳ бўлди”, деб муҳосирани қаттиғ қилибди. Қўрғон деворига нақб ковлаб, дору тўлдириб, кўп ўт қўюб, қўрғонни йиқитиб, рахнадан аскар шаҳарга югурибди. Абдували бир неча тавобеи бирла ўлиб ва ярадор бўлган ярадор бўлиб, Русия аскари қаҳру ғалаба бирла шаҳарга кирибди…
Бу тарафдан Маллабек Худоёрхонга муқобиладан ожиз келиб, Бухоро тарафига қочти ва Худоёрхонга Тошканд фатҳ бўлиб, Шодмонхўжа қушбегини ҳоким қилиб, ўзи қайтди. Шодмонхўжа Тошканд қўшини ва тўпу тўпхона билан Русия дафъи учун Оқмасжид тарафига отланиб борди. Ўрусия тарафидан бир мунча аскар чиқиб орада андак муҳориба воқеъ бўлиб, Шодмонхўжа қушбеги эски аскар хушмандлиги ва оқиллигидан билдиким, Русия аскари билан урушиб, обрў олиб бўлмайди. Ночор тадбир устидан бир хат чиқориб: “Менга хондан ўрус билан урушманг, мен ўзим импротури аъзам хизматларига элчи юбориб сўзлашурман, деган мазмунда иноятнома қилибдурлар”, деб айтди. Шу тадбир бирла урушни мавқуф қўюб, тўпхона ва асбобу анжом бирла саломат мурожаат қилди.
Аммо Қосим мингбоши ниҳоят нодонлиғ ва ҳамоқатидан: “Шодмонхўжа беғайрат ва номард одам экан, Тошканд қўшини билан ўрусни олмай ва Оқмасжидни фатҳ қилмай қайтмоғдан ортуғроқ номардлик иши бўларму?! Мен агар лочин ва қарчиғайларимни буюрсам, Русияни чанголлари билан кўтариб ташлаб, тамом қилур эдилар”, деб айтди. Худоёрхон бу аҳмоқона сўзларига ишониб, Шодмонхўжа қушбеги ва Саримсоқ додхоҳ, Муҳаммадкарим шайх додхоҳ – бу уч нафар сардорни таҳқиру иҳонат бирла Хўқанд олиб бориб, Хўқанд ўртасида айни жамоат ва салом вақтида замона (аёлларни) либосин кийдириб, олдиларига чарх ва дук қўюб, беҳуда обрўларини тўкти.
Қосим мингбоши тамоми Хўқанд аскари ва тўпу тўпхона ва Тошканд аскарини олиб, “Фитирбурхгача ўрусдан асар қолдирмайман”, деб ғурур ва лофу казоф билан Оқмасжид устига жўнади. Булар бориб, бир қазон лабига қўндилар. Ўрусия аскари Оқмасжиддан чиқиб, рўбарў бўлиб, Ўрусия тарафидан беш-олти тўп отилиб, ўқлари Қосим мингбоши лашкарига оралаб тушиб, ҳеч ким ўлмай ва ярадор бўлмабди, аммо Худованди таоло кўнгилларига хавфу ҳайбат солиб, тўпу тўпхона, қўшу пилта ва хаймаю чодар ва молу амвол, ҳатто бошларидаги марворид телфакларини ташлаб, от қамчи(лаб), Тошканд тарафига қочибдилар. Йўлда очлик ва чанқоқлик кулфатини тотиб, ит азобида дохили Тошканд бўлиб, ҳадсиз инфиол ва хижолат ва шармандалик билан дохили Хўқанд бўлиб келдилар.
Қосим мингбошини(нг) Худоёрхон ва тамоми аҳли сипоҳ ва фуқаро назарида қадру эътибори қолмади. Андак муддатда Худоёрхон Қосим мингбоши ва Намангон ҳокими Сўфибек додхоҳ Давронбек ўғли, Мулло Сайфиддин дастурхончи, Муҳаммадназар парвоначи ва Мўминхўжа додхоҳлардан хафа бўлиб, Қосимбек мингбоши, Сўфибек ва Қамбарбекларни Қоратегин тарафига чиқориб юборди. Мулло Сайфиддин дастурхончи, Муҳаммадназар парвоначи ва Мўмин додхоҳларни Хўқандда ўлдириб, Муҳаммадниёз қушбегини мингбоши ва Фозилбек додхоҳ Арслонбек додхоҳ ўғлини дастурхончи қилди. Яна Худоёрхон оға-инилик жиҳати ва силаи раҳм ўйидан Бухорога Маллабекка жарчи юбориб, жамъи гуноҳидан ўтибди. У ҳам Хўқанд келиб, яна оғи-ини топишиб, иттифоқ бўлдилар. Бу ҳангомда Маллабекни ота-она бир (айний) укоси ва Худоёрхонни(нг) ота бир она бошқа укоси Андижон ҳокими Сўфибек Шералихон ўғли Андижонда тўй бошлаб, Худоёрхон Маллабек бирла тўй учун Андижон келдилар.
Астағфируллоҳ! Не мақомда эрдим ва не ерга келдим. Амирлашкари марҳумни(нг) баёни аҳволи эди, таҳрир топмоқи лозим эди, аммо аввалдан ёзилиб, сўз оралади.
Ҳосили калом, ул қиш ул баҳорда Шодмонхўжа мингбошини Балиғчидан чиқориб, Туркистонга ҳоким қилди. Ва камина мингбошидан бир ҳафта илгари Туркистон бордим. Рустамбек ўрнига амакиваччаси Шодибек Абдусамад Оқсоқол ўғли ҳоким бўлиб, Туркистон аскари чунон хароб эканини, шунча аскар ичидан икки тош йўлга ярайдурғон от топилмади. То мингбоши боргунча, Оқмасжиддан бир ўрус сардори бир мунча аскар билан отланиб келиб, бўлак ёнига қўнди. Алқисса, Шодмонхўжа мингбоши доҳили Туркистон бўлиб, Сайидхўжа отлиғ одамни элчи қилиб, яхши, ширин ва мулойим сўзлар айтиб, сулҳдан сўз бошлади. Мазкур Русия сардори ҳам жойидан ҳаракат қилмай турди. Бу орада Тошканд ҳокими Қаноат оталиқ сўзи билан Шодмонхўжа мингбоши ўрнига Дўстмуҳаммад қароқалфоқни Туркистонга ҳоким қилиб, мингбошини Хўқандга олиб келиб, тўпу тўфангларни топшириб, ноиб қилди.
(давоми бор)
Муҳаммад Юнус бин Муҳаммад Амин
Манба: Muhammad Yunus Toib. Tarixi Alimquli amirlashkar//Sharq yulduzi. –1996. -№ 1-2.






Изоҳлар