Ялангтўш Баҳодир – Самарқандни қайта тиклаган саркарда
• 89
Марказий Осиё тарихида давлат арбоблари ва саркардалар кўп ўтган бўлса-да, ҳам жанг майдонида, ҳам бунёдкорликда бирдек улкан из қолдирган шахслар саноқлидир. XVII аср ўзбек давлатчилигининг ёрқин сиймоси, Аштархонийлар даврининг энг қудратли сиёсий арбобларидан бири, Самарқанд ҳокими Низомиддин Абдулкарим Ялангтўш Баҳодир ана шундай нодир тарихий шахслар сирасига киради.
Бугунги кунда Самарқанднинг рамзига айланган Регистон майдонидаги маҳобатли Шердор ва Тиллакори мадрасалари айнан ушбу ҳокимнинг иродаси ва ҳомийлиги остида қад ростлаган.
Ёшлик йиллари ва саркардаликнинг шаклланиши
Ялангтўш Баҳодир 1576 йилда Нурота ҳокими оиласида дунёга келган. Тарихий манбаларга кўра, у туркий халқлар таркибидаги йирик Олчин уруғига мансуб бўлган. Унинг асл исми Низомиддин Абдулкарим бўлиб, “Ялангтўш” (кўкрагини қалқон қилиб, жангга очиқ кўкрак билан кирувчи ботир) номини ўзининг тенгсиз жасорати ва ҳарб майдонидаги қаҳрамонликлари ортидан олган.
Ёш Абдулкарим Бухоро хони, Шайбонийлар сулоласининг йирик вакили Абдуллахон II нинг назарига тушади ва унинг бевосита ҳомийлигида махсус ҳарбий мактабда таълим олади (1590–1593 йиллар). Ўзининг лаёқати ва садоқати эвазига у дастлаб Булунғур, Лойиш ва Каттақўрғонда туманбоши лавозимларида фаолият юритиб, бошқарув ва ҳарбий тажрибасини ошириб боради.
Сиёсий майдондаги юксалиш ва Самарқанд ҳокимлиги
XVII аср бошларида Мовароуннаҳрда сиёсий вазият кескинлашиб, ҳокимият тепасига Аштархонийлар сулоласи келади. Ялангтўш Баҳодир 1611 йилда Имомқулихонни тахтга ўтқазишда ҳал қилувчи рол ўйнайди. Бу хизматлари эвазига унинг мавқеи кескин кўтарилади ва унга “оталиқ” унвони берилади.
1626 йилдан бошлаб Ялангтўш Баҳодир Самарқандни амалда мустақил идора эта бошлайди. У нафақат Самарқанднинг ички бошқарувида, балки бутун Бухоро хонлигининг ташқи сиёсати ва мудофаасида бош қўмондон сифатида фаолият юритган.
Енгилмас саркарда: Эрон, Жунғор ва Бобурийларга қарши кураш
Ялангтўш Баҳодирнинг ҳарбий салоҳияти бутун минтақага маълум эди. Хитой манбаларида ҳам, қўшни давлатлар солномаларида ҳам унинг номи ҳурмат ва ҳадик билан тилга олинган:
- Сафавийларга қарши мудофаа: 1623 ва 1631 йилларда Эрон қўшинлари Балх вилоятига ҳужум қилганда, Ялангтўш Баҳодир бошчилигидаги қўшин уларга кучли зарба бериб, чекинишга мажбур қилган.
- Жунғорларга қарши юриш: 1640 йилда қозоқларга ёрдам бериш мақсадида 10 минглик қўшин билан жунғорларга қарши жангга киради ва Ботур-хунтайжи (Эрдэни Ботир) қўшинларини мағлубиятга учратади.
- Бобурийлар империяси билан тўқнашув: 1646–1647 йилларда Бобурий ҳукмдор Шоҳжаҳон ўз ўғли Аврангзеб бошчилигидаги улкан қўшинни Балхни эгаллаш учун юборади. Хавфни бартараф этиш мақсадида Бухоро хони Абдулазизхон барча йирик амирларни йиғиб, ҳарбий қурултой чақиради. Шундан сўнг бошланган шиддатли жангларда Ялангтўш Баҳодир муҳим ҳарбий юришларга бош бўлиб, Бобурийлар экспансиясини тўхтатиш ва уларни минтақадан чекинишга мажбур қилишда ҳал қилувчи рол ўйнайди.
Регистоннинг олтин даври: Тожмаҳал билан “меъморий рақобат”
Ялангтўш Баҳодирнинг тарихдаги энг буюк хизмати – Самарқанднинг юраги бўлмиш Регистон майдонининг меъморий ансамблини тўлиқ шакллантирганидир. ХV асрда Мирзо Улуғбек томонидан қурилган мадраса қаршисида ва ёнида янги бинолар бунёд этиш катта маблағ, саъй-ҳаракат ва дид талаб қилар эди.
Тарихчиларнинг таъкидлашича, Бобурий Шоҳжаҳон Ҳиндистонда машҳур Тожмаҳални қураётган бир вақтда, Самарқанд ҳокими Ялангтўш Баҳодир у билан ўзига хос “меъморий рақобат”га киришади. У қилич билан эришилган шарафни санъат ва илм билан мустаҳкамлашни мақсад қилганди.
- Шердор мадрасаси (1619–1636 йиллар): Улуғбек мадрасасининг рўпарасида бунёд этилган бу обида ўзининг пештоқидаги шер ва оҳу (қуёш юзи билан) тасвири орқали дунёга машҳур. Мадрасанинг қурилиши 17 йил давом этган бўлиб, у ўша давр меъморчилигининг энг юқори чўққиси ҳисобланади.
- Тиллакори мадрасаси (1646–1660 йиллар): Майдоннинг шимолий қисмида жойлашган мазкур бино ҳам мадраса, ҳам жоме масжиди вазифасини бажарган. Ички гумбазининг соф олтин билан нақшланиши сабабли “Тиллакори” номини олган.
Қизиқарли факт шуки, Абу Тоҳирхожанинг “Самария” асарида ёзилишича, мадрасанинг солиниш тарихи абжад ҳисобида арабча “Ялангтўш Баҳодир” сўзларига тўғри келади ва бу қурилиш бошланган 1619 йилни англатади.
Ялангтўш Баҳодир 1656 йилда 80 ёшида вафот этади ва Самарқанд яқинидаги Даҳбед қўрғонида, Махдуми Аъзам қабристонида дафн этилган. У нафақат ўз даврининг моҳир саркардаси, балки Самарқанд архитектурасида янги давр бошлаган, илм-фан ва маданиятнинг ҳақиқий ҳомийси сифатида тарих саҳифаларидан мустаҳкам жой олди. Унинг ҳарбий зафарлари Турон заминининг сарҳадларини ҳимоя қилган бўлса, у қурдирган муҳташам обидалар бугунги кунга қадар Ўзбекистоннинг жаҳон майдонидаги маданий ташриф қоғози бўлиб хизмат қилмоқда.







Изоҳлар