“Ўзбек ваъдасида турди” ёхуд Марказий Осиё қалқони: жунғорларнинг тўхтатилиши

• 149

Ялангтўш Баҳодирнинг жунғорларга қарши тарихий юриши ва Ботур-хунтайжи устидан қозонилган ғалаба

XVII асрнинг биринчи ярми Марказий Осиё тарихида геосиёсий ўзгаришлар, янги кучларнинг майдонга чиқиши ва кескин тўқнашувлар даври сифатида муҳрланган. Бу даврда шарқдан силжиб келаётган Жунғор хонлиги нафақат қозоқ даштларига, балки бутун Мовароуннаҳр хавфсизлигига жиддий таҳдид сола бошлаган эди. Самарқанд ҳокими, саркарда Ялангтўш Баҳодирнинг 1640-йилларда қардош қозоқ халқига ёрдамга бориши ва жунғорларни мағлуб этиши минтақа тарихидаги энг ёрқин ҳарбий иттифоқлардан бири ҳисобланади.

Қуйида ушбу тарихий юришнинг келиб чиқиш сабаблари, жанг тафсилотлари ва унинг минтақа тақдиридаги аҳамиятини батафсил кўриб чиқамиз.

Жунғор таҳдиди ва минтақадаги қалтис вазият

1635 йилда ташкил топган Жунғор хонлиги қисқа вақт ичида жуда қудратли ва агрессив ҳарбий кучга айланади. Хонлик асосчиси Ботур-хунтайжи (Эрдэни Ботир) ўз ҳудудларини кенгайтириш, савдо йўлларини назорат қилиш ва янги яйловларни эгаллаш мақсадида Еттисув ва Жанубий Қозоғистон ерларига тинимсиз босқинлар уюштира бошлайди.

Жунғорларнинг сон жиҳатдан устун ва яхши қуролланган қўшинларига қарши туриш қозоқ жузлари учун ўта оғир кечади. Вазият шу даражага етадики, қозоқ хони Жангир (Салқам Жангир) жангларнинг бирида жунғорларга асир ҳам тушади. Кейинчалик тутқунликдан қочиб қутулган Жангир хон душманнинг асл мақсади бутун минтақани тобе қилиш эканини англаб етади. Вазиятнинг нақадар хавфли эканини тушунган Жангир хон жанубдаги қудратли қўшниси – Бухоро хонлигига, хусусан, ўзининг эски иттифоқчиси, катта ҳарбий салоҳиятга эга бўлган Самарқанд амири Ялангтўш Баҳодирга мурожаат қилади.

Ҳал қилувчи кўмак: Самарқанддан чиққан қўшин

Ялангтўш Баҳодир узоқни кўра билувчи сиёсатчи ва стратегик фикрловчи саркарда эди. У жунғорларнинг (бугунги Қозоғистон жанубини, жумладан,) Чимкент ва Сайрам атрофларини эгаллаши охир-оқибат Тошкент, Самарқанд ва Бухоро хавфсизлигига тўғридан-тўғри рахна солишини яхши биларди. Шу сабабли, минтақавий хавфсизликни таъминлаш ва қозоқларни ҳимоя қилиш мақсадида у дарҳол ҳарбий юришга ҳозирлик кўради.

Тарихий манбаларда ва миллий тарихшунослигимизда бу юришларнинг фаол фазаси 1643 йил деб қайд этилади. Ушбу даврда Ялангтўш Баҳодир 10 минглик (айрим манбаларда 20 минггача) яхши қуролланган, жангларда тобланган танланган суворийлари билан шимолга қараб йўлга чиқади.

Тактик устамонлик ва тарихий жанг (Ўрбулоқ тўқнашуви)

1640-йилларнинг бошидан то 1643 йилга қадар давом этган бу курашлар тарихга Ўрбулоқ жанги деган ном билан муҳрланган ҳал қилувчи тўқнашув билан ўз кульминациясига етади. Бу жанг ҳарбий тактика ва ўзаро ҳамжиҳатликнинг ноёб намунасидир.

Жангир хон ўзининг жуда камсонли (турли манбаларга кўра 600 тадан 1000 тагача бўлган) қўшини билан Жунғория Олатоғи этакларидаги Ўрбулоқ дарасида тоғнинг қулай рельефидан фойдаланиб, мудофаа чизиғини (зоналарга бўлинган хандақлар) қуради. Жангир хон минтақа тарихида биринчилардан бўлиб пилта милтиқлардан оммавий равишда ва маҳорат билан фойдаланади. 50 минглик улкан жунғор қўшини тор дарага кириб келганда, юқоридан қилинган шиддатли ўқотар қуроллар ҳужуми уларни карахт аҳволга солиб қўяди ва илгарилашдан тўхтатади.

Бироқ, кучлар тенг эмас эди ва қозоқ мудофаачилари узоқ вақт бардош бера олмасди. Айнан шу ҳал қилувчи, ҳаёт-мамот вазиятида Ялангтўш Баҳодир бошчилигидаги Самарқанд қўшини етиб келади. Ялангтўш Баҳодир катта масофани босиб ўтганига қарамай, ўз суворийларини тўғридан-тўғри жанг майдонига олиб киради ва Ботур-хунтайжи қўшинининг орқа томонидан ўта кучли зарба беради.

Икки ўт орасида қолган ва бундай стратегик бурилишни мутлақо кутмаган жунғорлар саросимага тушади. Даҳшатли зарбалар натижасида жунғор қўшини қисқа вақт ичида 10 мингга яқин аскаридан айрилади. Мағлубиятнинг муқаррарлигини тушунган Ботур-хунтайжи қўшиннинг қолган қисмини олиб, шарққа қараб чекинишга мажбур бўлади.

Ғалабанинг тарихий аҳамияти

Ялангтўш Баҳодир ва Жангир хоннинг бу муштарак ғалабаси тарих учун қуйидаги муҳим натижаларни берди:

  1. Минтақавий экспансиянинг тўхтатилиши: Ботур-хунтайжининг Марказий Осиё ичкарисига қилаётган шиддатли юриши синдирилди. Жунғорлар минтақа давлатлари осон ўлжа эмаслигини, уларнинг орқасида қудратли Бухоро хонлиги ва Ялангтўш Баҳодирдек енгилмас саркарда турганини англаб етдилар.
  2. Ҳарбий-стратегик иттифоқ: Бу воқеа минтақа халқларининг (хусусан, ўзбеклар ва қозоқларнинг) ташқи умумий душманга қарши бирлаша олиш салоҳиятини намойиш этди. Уларнинг бирдамлиги қандай кучга эга эканлиги тарихда ўз исботини топди.
  3. Геосиёсий барқарорлик: Ушбу ғалаба туфайли камида бир неча ўн йилликлар давомида минтақанинг шимолий ва шарқий чегараларида нисбий барқарорлик сақлаб қолинди ва Бухоро хонлигининг халқаро майдондаги нуфузи янада ошди.

Ялангтўш Баҳодирнинг 1640-йиллардаги бу ҳарбий юриши унинг нафақат бунёдкор ҳоким, балки кенг миқёсда фикрлайдиган, минглаб чақирим йўл босиб бўлса-да, бутун Турон замини чегараларини ҳимоя қилишга қодир бўлган буюк стратег ва ҳимоячи эканлигини тасдиқлайди. Ушбу ғалаба унинг тарихий сиймосига яна бир шонли саҳифа бўлиб қўшилган.

Вам может также понравиться...

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *