Тарихи Алиқули (Алимқули) амирлашкар. 4-фасл

IV. УЧИНЧИ МАРТАБА ЎРУСИЯ АСКАРИ ЯНГИ ҚЎРҒОННИ МУҲОСИРА ҚИЛҒОНИ БАЁНИ ТУРУР

Муни(нг) устига, ўрус сардори Янги Қўрғонни қамади, деган хабар келди. Маллахон дарҳол Шодмонхўжа мингбошини Нормуҳаммад қушбеги қипчоқ ва Баҳодурбек додхоҳ ва Қурама ҳокими Ёқуббек Бадавлат ва мени тўпу тўпхона ва сарбозлар билан Русия дафъи учун Янги Қўрғон буюрди. Бизлар шитоб билан Туркистонга борсак, Русия Янги Қўрғонни олиб, ичидаги аскар ва одамларни сиҳату саломат Туркистонга юбориб, Янги Қўрғонни ёндириб кетган экан.

Алқисса, Янги Қўрғон бориб, қайта бошдан таъмир қилмоқ ва девор урмоқ учун камина сарбоз билан Янги Қўрғонда қолиб, тамоми қўшин Жўлак устига кетдилар. Бу миқдор қўшин тўпу милтиқ хавфидан Жўлак қўрғонига яқин боролмай, уч-тўрт нафар аробага пичан юклаган русларга рўбарў бўлиб, русларни отамиз, деб ҳамла қилибдилар. Руслар милтиқ отиб Баҳодурбек додхоҳни баданидан ярдор қилиб, ўзлари саломат Жўлак қўрғонига, бу қадар қўшинлар эса, аробага қўшган беш-олти адад ҳўкузларни ўлжа қилиб, Янги Қўрғонга қайтиб келдилар.

Алҳосил, Янги Қўрғон деворларини кўтариб, Туркистон ҳокимига топшириб, мурожаат айлаб, Хўқанд келдик. Маллахон Шоҳмуродбекни Намангон ҳокимлигидан олиб, Шодмонхўжа қушбегини ҳоким қилди. Қушбеги мазкур доҳили Намангон болиб, муддати бир ярим ой ўйгандан сўнг, Аҳрор тўра деган одам Маллахондан бир иноятнома кўтариб келди. Унда Намангон қўшуни дарҳол Хўқандга ҳозир бўлинг, деб буюрган экан. Шул сабабдан қушбеги мазкур каминани ўринларига қўюб, ўзлари Намангон қўшуни билан Хўқанд келдилар. Мазкур қўшунбеги Хўқанд қўнганларидан сўнг, Олимбек додхоҳ ва қипчоқия одамлари Маллахоннинг хос одамларидан Хидир қирғиз додхоҳ, Муҳаммад Иброҳим мирзабоши ва Дўст меҳтар, буларга ўхшаш Маллахон бадхўйлигидан жондан тўйган одамлар иттифоқ бўлибдилар. Бир кеча Маллахон ётқан жойига босиб кириб, Каримқули қипчоқ қиличи заҳми билан шаҳид қилиб ертаси Шоҳмуродбекни хон кўтардилар. Шодмонхўжани мингбоши Худойназар додхоҳ туркни Намангонда ҳоким қилдилар. Камина ҳам Намангондан Хўқанд келдим. Яна Маллахонни ўлдириб, Шоҳмуродбекни хон ва Шодмонхўжа қушбегини мингбоши қилғонларини суюнчи тариқасида хат қилиб, Қаноат оталиқ ва (Ёқуббек) Бадавлатгаким, Туркистонда эдилар, Дўст меҳтар қўлиданн юбордилар. Қаноат оталиқ Шодмонхўжа қушбегини мингбоши қилғон важҳидан паришонхотир ва ташвишнок бўлди. Тез Бухорога киши юбориб, Чинос ва Чордара йўли билан Худоёрхонни Тошкандга келтириб,хон кўтарди-да, Хўқандга ёв бўлди. Бу хабарни эшитган заҳоти Шоҳмуродхон, мингбоши ва амирлашкар тамоми Хўқанд қўшини билан Тошканд тарафига отланиб, Хўжанд йўли билан Нав қалъасиники, Худоёрхон тарафидан Дўст Муҳаммад дастурхончи ҳоким экан, қамаб, ўшал куни фатҳ қилдилар. Дўстмуҳаммад дастурхончини Ўзгандга юбордилар. Дарёдан ўтиб, Кировучи устигаким, Худоёрхон тарафидан Бадавлат ҳоким еркан, бориб қамалдилар. Бадавлат аҳд риояси учун бошдан ўн-ўн беш тўп ўқ ўткунча сабр қилиб, сўнгра мусолиҳа билан чиқиб, Кировучи қўрғонини топширди. Бу мавзедан кўчиб бориб, Тошканд муҳосирасига машғул бўлиб, фатҳ яқинлашган вақтда қипчоқиядан Мингбой додхоҳ ва Ирисали понсад, қирғизиядан Хидир додхоҳ ва Намангон ҳокими Худойназар додхоҳ турк шунга ўхшаш фитначи одамлар Шодмон мингбошини, Алимқули амирлашкар ва Бекназар додхоҳни ўлдирмак ва бошқа тариқа иш тутмак тараддудига туштилар. Бу сўзни мингбоши ва амирлашкари марҳум фаҳмлаб, душман устида мухолифат қилмоқ ё мухолифларни тутмоқ ва ўлдурмоқ яхши бўлмагани учун Тошканд иши маътал ва муҳмал қолса ҳам, Хўқанд тарафига мурожаат қилдилар. Кировучидан ўтгандан сўнг бадавлат Хўжандга ҳоким бўлди. Аммо душманларни кундан-кун қаршиликлари зиёда бўлиб, ҳадларидан ошиб, беҳуда ҳаракат қила бошладилар. Симғор қўнғон куни Хидир, Худойназар ва Ирисали бир неча мухолифатлар билан хуфтан вақтидан сўнг мингбоши чодарига келиб то ярим кечагача ўтирдилар. Мингбоши ҳам еҳтиёт ва ҳушёрлиқ бирла муомала қилиб, ҳеч иш қилолмай қайтдилар.

(Шодмонхўжа) мингбоши: “Кўч нағораси куйган заҳоти мени уйғотинг”, деб мени таъкидлаб, истироҳатга майл қилдилар. Фақир уйғоқ ўтириб, субҳи содиқ кўч ноғараси куйган заҳоти мингбошини огоҳ қилдим. Туриб, таҳорат олиб, отланиб, хон хизматига кетдилар. Фақир намози бомдоддан сўнг қўшу пилаталарни юклатиб, мингбоши туғини кўтартириб, тобеъ лашкар билан йўлга туштим. Андак фурсат ўткандан сўнг яна Хидир, Худойназар ва Ирисалилар пайдо бўлиб, “Мингбоши аком қаён етдилар?” деб фақирдан сўрадилар ва камина: “Кўч нағораси куйган ҳамоно отланиб эрдилар, билмадим, хон ҳузурларида эканларму”, деб жавоб бердим. Бу жавобни эшитиб, улар ҳам хон туғига қараб кетдилар ва бир соатдан сўнг мингбошидан кўнглим ташвишнок бўлиб, хон туғи остига бордим. У ерда мингбошидан асар топмай, Кўл мавзеидан чиқиб, Хожа ягона даштига келсам, бу ерга қўш қўниб, мингбоши саропарда соясида ўтурғон эканлар. Камина келиб салом берган эдим, илтифот айлаб, қўлларида бир жом искинжин шарбатини бердилар. Ичиб, дуо қилиб, хонни(нг) яқинликидан хабардор қилдим.

Ўрунларидан туруб, хон чодарига борганда, хон ҳам келди. Дастурхон ўтгандан сўнг мингбоши ўз қўшларига келиб, ўтовига кириб, истироҳатга машғул бўлдилар. Камина ҳаво ҳароратидан ва гарду ғубор касратидан соч олдурмоқға машғул эдим. Бирдан Алимқул амирлашкари марҳум пайдо бўлиб: “Соч оладурғон вақти эмас эди”, деб фақирга итоб қилиб, мингбошини сўрадилар. Камина: “Ўтовида истироҳатда”, деб жавоб бердим. Ҳар дафъа уйғотиб беринг, деб фақирга буюрар эдилар, аммо бу дафъа ўзлари кириб уйғотиб, яна икковлон хон ҳузурига кетдилар. Ўшал лаҳза икковлон хон ҳузуридан келиб, “Пешин вақти бўлибдирму?” деб савол қилдилар. Фақир соатга қараб, “Аввали вақт”, деб жавоб бердим. Дарҳол азонга буюриб, намоздан сўнг каминага: “Хайр Муҳаммад ёварга айтинг тамоми сарбозлари билан мани чодарим ва чодар қаноти орқасида зоҳир ва тайёр бўлиб турсин”, деб амр қилди. Ўзлари Амирлашкари марҳум чодарга кириб: “Маслаҳат бор, тамоми саркарда ва умаро жамъ бўлсун”, деб одам буюрдилар. Ва саркарда-умаролар жамъ бўлдилар. Аммо Хидир тезда ҳозир бўлмай, ҳаммадан сўнг камина чодарим билан мингбоши чодарлари қаноти орасинда бир тор йўлдан кириб келди. Аммо аёғида етик йўқ, сар-пой билан кириб ўтирди. Суҳбатни бошқа тариқа фаҳмлаб ваҳмга тушиб: “Мен етик кийиб келай”, деб мазкур тор йўл билан қўшига равона бўлди. Аммо сарбоз йўлини тўсиб милтиқ ҳавола қилғондан сўнг қочиб, камина чодаримга кирди, орқасидан йигитлар кириб, қилич билан чопиб, чодардан судраб олиб чиқиб, чодарим ёнида ўлдирдилар.

Камина чодару палосларим қону ҳаром бўлдимикин, хабар олай, деб чодаримга кирдим. Орқамдан Қўйчи додхоҳ қирғиз кириб нос чекиб, мени сўзга машғул қилиб турғонда Ирисали понсадбоши қипчоқ кириб: “Мен бу муфсидларга қўшулган эмасман, хос давлатхоҳман, мени аризамни мингбошига маълум қилинглар”, деб тавалло ва зори қила бошлади. Аммо Бекмуҳаммад додхоҳ: “Бугун ҳар жамоа ўз ёмонларини ўлдурадурғон кун. Қипчоқни(нг) ямони Ирисали. Уни ўлдиринглар”, деб баланд овоз бирла чақириб, менинг чодаримга югурдилар.

Камина ва Қўйчи додхоҳ қочиб чиқиб, йигитлар кириб, Ирисалини қилич остига олдилар. Лекин совут ва чоройина бойланган экан, қилич тезда таъсир қилмай, чодардан судраб чиқиб, Хидир ёнига ташлаб, отиб ўлдирдилар. Худойназар додхоҳ туркни мингбошига тобеъ Рустам Елбек отлиғ йигит бир қилич зарби бирла охират сафига озим қилди. Аммо Мингбой додхоҳ дарёдан ўтиб қўнғон экан ва ҳам ўзи истисқо ва чилаашур касалига мубтало бўлгани учун Бекмуҳаммад додхоҳ илтимоси билан бу офат ва балодан саломат қолди.

Ўша куни Алимқули эшик оғоси қирғиз қипчоқинким, охир удайчи ҳам бўлди, Олим додхоҳни ўлдурмак учун Хўқандга буюрдилар. Ул ҳам хуфтон вақтида дохили Хўқанд бўлиб, Олимбек додхоҳни ўлдириб, муфсид ва муфатинлар иши тугаб, итмомига етди. Ертаси ўзимиз ҳам ул мавзедан кўчиб дохили Хўқанд бўлдик. У тарафдан подшоҳ келиб Хўқандни қамаб, Худоёрхон ўз тавобеоти билан келиб, Хўқанд муҳосирасига қўл урди. Аммо Бадавлат Хўжандда ҳарчанд саъй ва тараддуд қилса ҳам, фуқароси ёв бўлиб, Сайид Фозил Мири Асадники, Домулло Мир Боқи марҳум ўғли ва Хўжанднинг рукни эди, уруб ўлдириб Бадавлат қасдига югурдилар, (Ёқуббек) Бадавлат ҳам ночор қочиб, амирни кўриб омон қолди. Аммо Хўқандни Худоёрхон Тўқайтепага қўниб муҳосира қилганда, Шодмонхўжа мингбоши тоғлик дарвоза ва Амирлашкари марҳум Марғилон дарвоза ва Бекмуҳаммад додхоҳ ва бошқа сардор ҳар қайсилари бир дарвоза муҳофизатига машғул бўлдилар.

Бу орада бир кеча мингбоши ва Амирлашкари марҳум каминани бир хизмат учун шаҳар ичига буюрдилар. Камина ҳам ул хизматни бажариб, субҳи содиқ Тоғлик дарвозасига келдим. Мингбоши то аввалги вақт ухламай уйғоқ эканлар. Марҳамат қилдиларки: “Мен бу кеча ухламадим. Хўжа калонтўра ва Шайхул-ислом менга хат ёзибдурларки, фуқаро тамоман сизларга ёв бўлиб, ерта Худоёрхонни шаҳарга олиб кириб, сизларни тутадурлар, деб. Мунга нима тадбир қилсак экан?” Камина арз қилдимки: “Амирлашкар ва Бекмуҳаммад додхоҳ укаларимиз билан машварат қилиб, савоб қайси ишда бўлса, уни қилсунлар”.

Мингбошига ҳам маъқул тушиб, дарҳол отланди. Амирлашкар қўши Марғилон дарвозаси тарафига юрди. Амирлашкар ва Бекмуҳаммад додхоҳлар билан мингбоши сўзлашти. Мингбошида икки юз нафар тошкандлик йигит бор эди. Уларнинг иши шу эдики, ҳар куни шомдан сўнг қўрғонни айланиб, хабардорлик қилиб, субҳи содиқ Тоғлик дарвоза қўшларига келиб ухлар эдилар. Амирлашкари марҳум ва мингбоши Марғилон дарвозадан каминага: “Бориб ўшал икки юз нафар йигитни уйғотиб, бетаъхир дарҳол олиб келинг!” деб буюрдилар.

Камина бориб мазкур йигитларни уйғотиб, олиб келсам, мингбоши ва Амирлашкар Марғилон дарвозасидан чиқиб кетиб, ҳеч одам қолмабди. Тошканд йигитлари ҳам ночор уларни тополмагандан сўнг, Худоёрхон тарафига юрдим. Мазангликка борганда, Абдуллоҳ эшикоғоси учраб, мендан аҳвол сўради. Камина аҳволни муфассал баён қилдим. Абдуллоҳ эшикоғоси каминани манъ қилиб, дедики: “Қаноат оталиқни кўрмай Худоёрхонга етмак сизга мумкин эмас. Қаноат оталиққа мулоқот қилсангиз, бўлар иш маълум (бўлади). Маслаҳат шулким, мен бирлан шаҳар кириб, менинг ҳовлимда туринг. Пешиндан сўнг, шаҳарга кирадурган хон хизматларига арз қилиб, ундин сўнг кўрсатайин”, деди.

Бинобарин он, камина шаҳарга кирдим ва Абдуллоҳ эшикоғоси арз қилиб, иноятнома олиб, ертаси хон(нинг) саодати мулоқотларига еткарди.

Амири Бухоро Хўжандни олиб Қароқчиқумга келғонда, Худоёрхон: “Бизлар Хўқандни олиб хотиржам бўлдик”, деб Қаноат оталиқни юборди. Амири Бухоро Хўқанд келмай, Қаноатни олиб, Бухорога мурожаат қилди. Бухорога боргандан сўнг, Қаноатни ўлдириб, риштаи ҳаётини узди. Бу тарафдан Амирлашкари марҳум ва мингбошилар Хўжанддан чиқиб, йўлда Сўхдан келиб турғон Худоёрхон мулозими Йўлчибек додхоҳ рўбарў келиб ва уни одамлари билан ўлдириб, Андижон уезди Тошлоқ қишлоқда Амирлашкари марҳум ҳовлисига қўндилар. Амирлашкари марҳум қирқ-эллик минг нақдина сиққани олиб чиқиб, мингбоши ва аркони давлат олдига қўйиб: “Ҳозир бу нақдинани аскарга беринглар, яна шундан сўнг, ҳарнима лозим бўлса, жону дил бирла тайёр ва муҳайё қилурман”, деди. Тамоми аркони давлат бил-иитифоқ бу пул нақдинани олиб: “топқон сиз ва сарф қилғучи ҳам ўзингиз бўлурсиз, не ихтиёрингизда, бизларда итоат ва инқиёддан бошқа иш йўқ”, деб айтдилар. Амирлашкар ҳам ночор қабул қилиб, тамоми аскарига харж ва имкони борича ёроғу аслаҳ ясаб, тамоми қўшун билан Андижонга келиб, Худоёрхон амрига тобеъ одамларни қочириб, Андижонни фатҳ қилдилар. Бу хабарни Худоёрхон эшитиб, хафа бўлиб, Хўқанд аскари билан отланиб Марғилондан ўтиб қўнди. Бу тарафдан Амирлашкар Андижондан жўнаб, Хўжасон мавзеига қўнди, ертаси Шўр мавзеида икки лашкар бир-бирларига рўбарў бўлиб, уруш бошланди. Худованди таоло фазлу карами билан Амирлашкар аскари ғолиб ва музаффар бўлиб, Худоёрхон лашкари қочиб тарқаб, қанчаси ўлиб, бошқалари мажруҳ ва хаста бўлди. Қолганлар Худоёрхон ва укаси Султон Муродбек билан бозорчилар аробаси ва тўпхона аробасига яшириниб қочиб, қиличу ханжар зарбидан халос бўлдилар. Аммо Амирлашкари марҳум аскарлари уларни қуршаб олди. Худоёрхон ва укаси тобеълари билан ҳар важҳдин, хусусан, авқот жиҳатидан ниҳоят танглик ва меҳнатга қолиб, Хўқанд фуқароларидан мадад тилабдилар. Нодон фуқаро жаноби катта ҳазрат Домулло Файзи қози раис ва бир неча уламо ва акобирларни жабр билан отлантириб, олдиларига солиб, Худоёрхон мадади учун Марғилондан ўтғонларида, Амирлашкар уларни қочириб, бир нечаси ўлиб ва бир нечаси ярадор бўлдилар. Қолганлари от ва либосдан ажраб, ит аҳволида Марғилонга қочиб кирдилар. Аммо Амирлашкар мингбоши бир биродари бирлан сўзлашиб, “Лашкарга тўп ва занбарак лозим, агар бизларда тўп бўлса эди, Худоёрхон ишини қачонлар тамом қилур эдик. Ҳали бўлса, сизларга ҳар нимарсадан тўп зарур экан”, деди.

Бил-иттифоқ, бир тунда тўп қасдида ҳужум қилиб, Хўқандга келдилар. Тонгда Хўқанд халқи огоҳ бўлиб Худоёрхонга тобелар Бухоро тарафига қочди. Амирлашкар ва мингбоши шаҳарга кириб, у кеча шаҳарга етиб, тўпдан кераклича олиб, тўпчилардан Абдусамадхон ва Ҳабибуллохонларни олиб, ўрадан чиқиб, Ҳаштчаманга қўндилар.

Бу тарафдан Худоёрхон Амирлашкар ва мингбоши аскаридан асар кўрмай, воқеа нима эканини билмай, ҳасратга қолди. Охири хабардор бўлиб, у ҳам тамомиаскар билан Хўқандга келди ва нодон фуқаролар Худоёрхонни шаҳарга киргузиб ва Амирлашкар дарвозага қўйган одамларни банди қилди. Фуқаро ва Худоёрхон ҳам Ҳашт чаманга келдилар. Амирлашкар ҳам дарҳол тўпларни қўрғон раҳнасидан ташқари чиқориб, ҳам қўрғондан чиққанда намози асру шом орасида уруш бошланди. Неча каррот Худоёрхон аскарини қочириб шаҳарга қамадилар. Бу орада Жарқинбой додхоҳ Муҳаммадёр лашкарбоши укасиким, қипчоқия орасида баҳодирлиғ ва дилдорлиғда машҳур эди, қоронғуликда оти шолипоя лойига ботиб шаҳид бўлди.

Ҳосил (ул-калом), у кеча намози хуфтондан сўнг, сойга қўниб, ертаси то чоштгоҳ Амирлашкар кўчмай, “Агар Худоёрхон чиқса, то ўрдагача қувиб танбеҳини берай”, деб ҳаракат қилмай турди. Аммо Худоёрхон на ўзи ва на аскари ҳаргиз қораларини кўрсатмадилар. Ночор чоштгоҳдан сўнг жўнаб, Сомончи мавзеига келиб, тўп аробалари хароб (бўлгани) учун ҳар бир йигитга “Хнс(?) мавзеига етказиб беринглар”, деб бир адад тўп ўқи хатлаб топширилди. Ва шу пайт ҳам Сомончи тарафдан қуюқ дуд (тутун) кўринди. “Бу нима ҳодисадур? Хабар олинглар”, деб бир тоифа аскарга буюрдилар. Улар борсалар, Рошидан, Оқ ер ва мунга ўхшаш қишлоқларини(нг) авбоши фуқаролари эканким, келиб бу орадаги қирғизия ва елотияни талаб уйларига ўт қўйган экан. Аскарлар бориб бечора қирғизларни қутқариб, фалончи фуқародан қўлига тушганини ўлдириб, улуғларини Сомончи сойига ташлаб келдилар. Ул куни Сомончи сойидан сув ичгали бўлмади.

Ба ҳар тақдир, ул кеча Сомончида ётиб, ертаси кўчуб Хнс(?)га Қўш парвоначи манзилига қўниб, ул ерда аробачи усталарни йиғиб, тўп аробаларини таъмирладилар. У ердан кўчиб, Ёрмозордан Қубога қўнуб, бир-икки марта тўп отишлари билан Қубо акобирлари ва фуқаролари пешкашу ҳадя билан чиқиб, дуо қилдилар, ва тобеъ бўлиб, марҳамат ва илтифот топтилар.

Ундан ўтиб, Асака мавзеига қўнуб, Бекмуҳаммад додхоҳни кўриб, эъзоз ва еҳтиром билан шаҳарга олиб кириб, сидқидиллик билан мутеъ ва миндоқ бўлганлиғи хабарини ундан олдилар.

Асакани жамъияти хотир билан Андижонга келиб, ҳазрати… бузургвор алайҳи раҳма тарафларидан Андижон муҳосирасига машғул бўлдик. Бу мавзеда Қўйчи додхоҳ Ўзганддан қирғизия аскари билан келиб қўшулди ва ертаси Андижон шаҳарини икки-уч тарфидан то’ъга тутдилар. Амирлашкар бир чўян тўп ба бир мунча аскарни олиб, Андижон шаҳри ичига жўнадилар. Валекин кўп фурсат ўтиб Амирлашкардан ҳеч асар зоҳир бўлмаган сабабли, Шодмонхўжа мингбоши хабар олмоқ учун орқаларидан борди. Яна ўша соат қайтиб келиб, каминага дедиларки: “Амирлашкар ямон жойда Гултепада, атрофларини тамоман фуқаро қуршаб ўртага олган. Бир навъ билан қутқармасак бўлмас, икки-уч даста аскарни тайёрлаб олиб келинг”, деб буюрдилар. Камина дарҳол уч даста қирғизия, қорақалфоқ аскарини ҳозир қилдим. Бу аскарлар қиличларини ғилофидан чиқориб ва найзаларини ростлаб, мингбоши олдиларига от чопиб бордилар. Фуқаро бу аскарни кўриб, ҳар тарафга қочиб (кетди). Амирлашкарни улар орасидан саломат ажратиб олдик. Аммо чўян тўп Гултепада фуқаро қўлида қолиб, олмоқ муяссар бўлмади.

Андижонни ҳар кун ҳар тарафдан қаттиғ муҳосирага олинди. Андижон ҳокими Қодираулбек додхоҳ ва Худоёрхон илғорлари ва тамоми фуқаро қўлларидан келган саъй ва тараддудларини бажо келтириб (мудофаада турдилар). Аёми муҳосира раби-ул-аввал ойининг ибтидосидан, то ражаб ойининг охиригача давом етиб, охири Худойи таоло карами бирла фатҳ топиб, мусаххар бўлди. Қодурқули додхоҳ тамоми қуззот, уламо ва улуғ;ари билан чиқиб, кўрди. Амирлашкар ва мингбоши буларни гуноҳ ва жаройимларидан ўтиб, сарполар ва хилъатлар бериб, марҳамати бениҳоя бирла сарафроз қилдилар. Лекин, Холназар чўлоқ, Камол ва Боқи – Худоёрхон илғорлари чиқиб кўрмай, қочиб, йўлдаги аскар қўлига гирифтор бўлиб, ҳалокатга еттилар.

Андижон фатҳидан сўнг, мингбоши ва тобеъ марҳумлари қорақалфоқ аскари, сартиядан Муҳаммадназарбек қушбеги ва қипчоқлардан Мингбой додхоҳ билан Балиғчи фатҳига буюрдилар. Камина ҳам (Шодмонхўжа) мингбоши илтимоси билан у сафарда ҳамроҳ бўлиб бориб, Балиғчини олиб, Мингбой Балиғчида Муҳаммадназарбек қушбеги, Мингбой додхоҳлар Намангон тарафига бордилар.

Бу аснода Амирлашкардан мингбошига мактуб келиб, каминани талаб қилғон эканлар. Камина Балиғчидан жўнаб, Амирлашкар Андижондан кўчиб, Асакага келганда, у ерда шарафи дастбўс ҳосил қилдим. Жаноби Амирлашкар марҳамат қилдиларки: “Биз ушбу қиш ичра Марғилон иши ҳам саранжом топса, деб Асакага келдик. Эмди сиз бориб Мингбоши акамга (Шодмонхўжага) маълум қилинг. Агар ул кишга ҳам маъқул бўлса, сизни юборсунлар. Мингбой додхоҳларни кўруб, аларға ҳам мақбул бўлса, келиб бизга қўшулсунлар, токи жамъият тамом бирла Марғилон узасига борайлик”, дедилар.

Камина бу хизматга мураххас бўлиб, Балиғчи келиб, мингбошига айтдим, у кишига маъқул бўлиб, Мингбой додхоҳ қўшига буюрдилар.

Мингбой додхоҳ ҳузурларига келдим. Абдураҳмон офтобачи ва қипчоқия акобирлари билан ўтирган экан. Уларга жаноби Амирлашкар сўзларини баён қилдим. Мингбой додхоҳ дедики: “Ниҳоят маъқул сўз, аммо бошлиғимиз Муҳаммадназар қушбегидир, аввал у кишига англатиб, билиттифоқ жавоб берайлик”, деб ўринларидан турдилар. Шу вақтда қоровулдан: “Бугун ёв қоровулларини шиддати зиёдроқ, бир мунча мерган беринг”, деб одам келди. Мингбой додхоҳ беш-олти нафар мерган қўшиб қаровга юбориб, отланиб, Муҳаммадназарбек қўшига келдик. Бу ерда ширчой тайёр экан, ширчой тортти ва Амирлашкар маслаҳатлари бу кишига ҳам маъқул тушти. Шу аснода қоровулдан “мерган” деб одам келди. Мингбой додхоҳ савол қилдики: “Душман у кўфрукдан йироқму ё яқинму?” Жавоб бердики: “Яқин деса ҳам бўлур, йироқ деса ҳам бўлур”. Яна мерган бериб жўнатдилар.

Ширчойни ичиб тамом қилмаган эдики, “душман кўприкдан ўтти”, деб хабар келди. Дарҳол отланиб, жамъият билан бизлар бордик, тамоми Намангон аскари ва Худоёрхон қошидан келган илғор тамом чиқиб келган экан. Ночор чоштгоҳдан уруш бошланди.

Балиғчидан мингбоши хабардор бўлиб қорақалфоқ аскари билан мадад учун келди. Ўша куни то икки хуфтангача уруш бўлиб, Намангон қўшини қочиб, кўп одам ўлиб, кўп банди, туғу байроқ ва ўн олти карнай ўлжа ушди. Намангон йигитлари азобу уқубат билан қочиб, қолганлари Намангон қўрғонига кирдилар. Бизлар ўша кеча шу мавзеда туриб, тушган банди, ўлжа ва ғаниматларни саришта айлаб, хотиржамлик билан кўчиб, Амирлашкарга қўшилиб, Марғилон устига келдик. Марғилондан Мулло Султон додхоҳ ва Мирзо Аҳмад қушбеги тамоми Марғилондаги аскариялар билан чиқиб, охири пешиндан, то икки хуфатнгача қаттиғ уруш ва муҳобира қилдилар. Худоёрхон тобеъларидан Давлат қўрбоши ва шунга ўхшаш неч нафар катта одам банди бўлиб, кўпи ўлиб, боқий лашкар қочиб шаҳарга кирди. Бизлар ўша кеча мавзеи мазкурга қўниб, андин сўнг, Ёрмозор ичига кўчиб кирдик. Ва ҳар куни мингбоши Тошлоқ дарвозасида Мулло Султонга қарши, Амирлашкар (Алимқули)ҳазрат Муоз Жабал дарвозасида Мирзо Аҳмадга қарши, бошқа аскарлар ҳар тарафдан Марғилон муҳосарасига машғул бўлдилар.

Бир куни Амирлашкари марҳум мингбошига дедиларки: “Бугун жойимиз бадал бўлсин. Мулло Султонга муқобил ман борай, Мирзо Аҳмадга қарши сиз боринг”, деб. Ушбу иттифоқ билан жўнаб кўрдиларким, Кирги ариғи суви Марғилонга кирар экан. Шу сабабли, ўн нафар маҳрамни каминага қўшиб, буюрдиларки: “Киргил ариғи сувини Марғилондан боғлаб, даштга солиб юборинг”. Камина бу хизматга машғул эдимки, икки тарафдан уруш бошланиб, Амирлашкар томонидан Мулло Султонга ўқ тегиб ўлди. Ўлигини Амирлашкар амри билан бир отга ортиб, мингбоши (Шодмонхўжа) ҳузурига келтирдилар. Уруш ҳам тамом бўлди. Амирлашкар Мулло Султон ўлигини кўп тақдим билан ювиб, кимхоб ва атлас билан ёптириб, жамъияти азим билан жаноза ўқиб дафн айлаб, руҳига хатми Қуръон ва ҳайрот бердилар.

Султон ўлгандан кейин, Марғилон иши кундан-кунга ва лаҳза ба лаҳза хароб ва вайрон бўлиб, аскарлари Хўқанд тарафига қочиб, Марғилон фатҳ бўлди. Марғилон фатҳидан сўнг, Хўқанд устига жўнаб Хўқанд қўрғонига яқин Мингтут мавзеига қўниб, Хўқанд муҳосирасига машғул бўлдик.

Иттифоқдан бир намози пешин ҳадида бемаҳал ва бемаврид уруш бошлади. Мингбоши (Шодмонхўжа)ни Сайид ғози отлиқ катта ўғлига қазои илоҳий бирлан тўп ўқи тегиб, оти билан қўшиб неча пора қилди. Ва мунинг устига, қоровулларимиздан “Амири Бухоро қўшини билан Конибодомдан жўнаб, муқаддимаи лашкари Бешариқ қўнди”, деб хабар келди. Бу икки воқеадан қўшинимиз паришонҳол бўлиб, Сайид ғози хўжа намози жанозасини ўқуғондан сўнг, Хўқанд томонга кўчиб, Сомончига< ундан Олтиариққа, Кейин Ёрмозорига нузул қилдик. Бу манзилда худованди таоло иродаси билан мингбошидан бир иш содир бўлдики, амирлашкари марҳумнинг риштаи ирода ва ихлосини ундан қайтарди. Шунга ўхшаш иш Андижонда ҳам вуқуъ топиб, бинойи эътиқодини мунҳазам қилғон эди. Ва бу икки ишни малол келмаслиги учун баён қилмадим.

Ҳосил ул-калом, амири Бухоро ва Худоёрхон отланган хабари келгандан сўнг, Ёрмозордан кўчиб, Қубо, кейин Асака, Андижон ва ундан Ҳазрати Юнус Алайҳиссалом тепалри остига қўндик ва подшоҳ (амир Музаффар) ва Худоёрхонлар ҳам Ўш тобеи Қошғар қишлоғига қўндилар. Амирлашкар Хол понсад ва шунга ўхашаш бир неча жасурлар қаровул тариқида Ҳазрати Юнус алайҳиссалом тепаларида қўюб, боқий аскари дарёдан ўтиб, Хонобод ва Бургутчи мавзеига қўндилар. Бу мавзеда мингбошига андак заъф ва беморлик ориз бўлиб, кучи билан илғори жўнаб кетди. Аммо у Амирлашкарга кўп насиҳатлар қилди. Насиҳатлардан бири бул эдиким: “Зинҳор подшоҳ билан уруш ва муҳориба қилманг, на учунким, урушнинг икки боши бор: ё шикаст, ёзафар. Худо асрасун, мабодо шикаст бўлса, яна бу жамъита мумкин бўлмайдур. Агар муҳориба қилмасангиз, подшоҳ ҳам бу ерларда ҳафтадан ортуқ туролмайди. Авбош лашкари фуқароларни ғорат ва тарож айлаб, екину зироатлар хароб ва зое қилганда, халқуллоҳ подшадан тамоман безор бўлиб, уни нафрин ва лаънат қилиб, Хўқанд ва Фарғона фуқаролари сизни дуо қилиб, бошларига кўтарадилар”, деб бу насиҳатга кўп таъкидлар қилдилар.

Ҳосил ул-калом, подшоҳ Қошғар қишлоқдан отланиб жўнаганда, Ҳазрати Юнус алайҳиссаломдаги қаровулларимиз тўну қаровул билан андак муҳориба қилиб, бир асир ва бир-икки ўлжа олиб, дарёдан ўттилар. Подшоҳ аскари ҳазрат мозори остига қўнди.

Амирлашкари марҳумнинг амир билан урушмоқ ва муҳориба қилмоқға шавқу рағбати ғолиб бўлса ҳам, мингбоши насиҳати унга монэъ тушди. Камина ҳам нафас ба нафас мингбоши маслаҳатларини хотири муборакларига солиб турардим. Подшоҳ дарё лабига қўнғонда бо ҳузури тамом аста-секин Хонариққа қўниб, нафасларимизни ростлаб турдик. Подшоҳ аскарини йироқдан томоша қилиб, жамъияти тамом бирла Қулинчоқ устига қўндик. Подшоҳ ҳам дарёдан ўтиб, хонободга қўнди. Ертаси Қулинчоқддан кўчиб Ўзгандга, ундан кўчиб Қароғулчага қўниб, кейин Қароғулча дарасига кириб, тоғ орасини тошу лой билан мустаҳкам қўрғон қилиб тўсиб, дарвоза қўйдик ва тўплар қўрғон устига чиқориб, хотиржамъ ва фориғул-бол бўлдик. Подшоҳ ҳам бизларни кейин Ўзганд келди ва аскари Ўзганд фуқаросини ғорат ва талон-тарож қилиб, тамоми молу амволларини олиб, яланғоч ва урён айлаб, сўнг жўнаб Қароғулча даҳасига яқин келмай, йироқ қўниб, бир ҳожазодани элчи тариқасида киргуздиким: “Ман бу ергача келдим, чиқиб мани кўриб дуо қилинглар ва ман кимни хоҳласаларингиз хон қилиб, сизларга кўп илтифотлар кўрсатай”.

Амирлашкар ва мингбоши жавоб айтдиларки: “Бу қадар такаллуф ва хушомадга ҳожат йўқ, бир кўчманчи хон керак эмас. Обрў ва давлат билан амир қайтсинлар, ўзимиз кимни хоҳласак хон қилиб, Худованди карим ирода ва тақдири нима бўлса, кўрармиз”.

Подшоҳ ҳам ночор ҳеч иш ухдасидан чиқмағон сабабли иззати кетиб, обрўйи тўкилиб, Хўқанд тарафига мурожаат қилди.

Бизлар ҳам Қароғулчадан чиқиб, ул маргузори жаннатосорда, сабза ва раёҳин ва Худованди Роббул-оламин яратган гўзалликларни тамоша айлаб, Ўзгандга келиб, бир-икки кун турдик. Кейин ўттуз адир йўли билан юриб Ўш тобе Қўрғошим даштига қўндик. У ерда Ўш фуқаролари ва Марғилон ҳокими Баҳодур тўра пешкаш ва тортуқ билан келиб, тобеъ бўлиб қолдилар. Хўқанддан Ёқуббек оталиқ Бадавлат ва Мирзо Аҳмад қушбеги Худоёрхондан қочиб келдилар. Бу ерда ҳар тарафдан акобиру ашроф келиб қўшилиб, ниҳоят жамъияти азим ҳозир бўлди. Шодмон мингбошини Тошканд фатҳига буюриб, каминани ажратиб олиб қолдилар. Мингбоши ҳарчанд: “Бу бўлмаса, мен ҳам бормайман”, деб саъй қилди, аммо Амирлашкар: “Алҳол бизлар подшоҳ бирлан сўзлашиб турибмиз, бизга зарур ва лозим. Аммо сизга Тошкандга ҳеч даркорлиги йўқ. Ҳар вақт Хўқандга кириб хотиржамъ бўлсак, хизматингизга юборурмиз”, деб мени олиб қолдилар.

Подшоҳ Хўқандда ҳам туролмай, бир навъ Бухоро тарафига мурожаат қилди. Амирлашкар жўнаб, Ёрмозор қўрғонига қўнди. У ерда Марғилон, Ўш, Андижон, Шаҳрихон, Намангон, Чуст, Хўқанд ва тамоми атрофу теваракнинг уламо, фузало, қуззот ва акобиру ашрофлари жамъ бўлиб, Маллахони шаҳиднинг ўғли Султон Сайидхонни Намангонга олиб келиб, билиттифоқ хон тахтига кўтардилар. Аммо юртдорлиғ ишини чунончи, дахлу сарф, азлу насб, қатлу раҳм ва тамоми муҳимоти мулку мол тасарруфини Амирлашкарга таслим ва таслид айладилар. Бу маънига камина қалами бирла аҳдномаи муаққад ва паймону васиқа ёзилиб, бул аҳдномага жаноби хон бошлиғ тамоми уламо, фузало ва акобир сидқидил бирла қўл қўюб, муҳр босиб, мустаҳкам қилдилар.

Бу ишлардан хотиржамъ бўлғондан сўнг, жўнаб Хўқандга дохил бўлдик. Ўша куни мингбоши (Шодмонхўжа) тарафидан Солиҳхўжа Мирзо Тошканд фатҳ бўлғонини(нг) хабарини олиб келди. Амирлашкар ўшал куни хазинаи олийга кириб, бир катта тилло кимхоб тўн каминага кийдуруб, марҳамат қилдиларким: “Фарғонани(нг) хирожини, танобона ва закот пуллари, аскариянинг қишлоқ ва ғаллоти, қишлоқлар ижороти, саркору амлоклар таҳқиқи ва ҳисобу, аскария яроғу аслиҳа дафтари сизга тааллуқлидир. Булардан яхши хабардор бўлунг ва мукоҳила қилманг”.

Яна қўлимга тўрт кимхоб тўн бердилар: бири Дўстга меҳтарлик, яъни, закотчилик сарпоси, яна бири Муҳаммад Иброҳимга иноқли сарпоси, яна бири Турсун Муҳаммадга саркорлик, яъни, никоҳона, таракона ва кема ижораларини олмоқ сарпоси, яна бири Мирзо Ғафурга саррофона, яъни, тилло ва сиккарларга зарб урғучи бошлиғи сарпоси. Камина буларни(нг) либосларини бериб, дуо қилдирдим. Мушофиҳат, оғзаки уларни менга тобеъ бўлинглар, деб амр қилдилар. Бу орада Тошканд бормоқ иродасини қилиб, каминани аскар қишлоғи ва баротларини бермоқ учун Хўқандга ташлаб, ўзлари Хўжанд йўли билан Мирзо Аҳмад қушбегини ҳам ҳамроҳ олиб, Тошканд бордилар. Тошкандда Ёрмозор ва Андижонда воқеъ бўлди, деб ишорат қилғон воқелар сабабли, балки хотимаи умр ва интиҳои ажал бирла мингбоши (Шодмонхўжа) вафот етди. Ўрнига Нормуҳаммад парвоначини Тошкандга ҳоким айлаб, мурожаат қилиб, Хўқанд келдилар.

Камина бир неча маҳал топиб арз қилдимки: “Алҳамдулиллоҳ, бу давлат янгии ва жадид давлатдур. Бизларни аскаримиздан ҳам фуқаромизга ҳеч бир озор ва заҳмат лоҳақ бўлғон эмас. Шу вақтда бир хушёр одамни элчилик тариқи ила юбориб, импротур давлатигаким, давлати азимдур, такя қилсак, яхши бўлур эрди”.

Жаноби амирлашкарга сўзларим маъқул бўлиб, дедиларки: “Ниҳоят мақбул маслаҳатдур. Муни ўйлаб топибсиз, эмди борадурғон одамни ҳам мулоҳиза айлаб арз қилинг”. Камина арз қилдимки: “Агар аскария< умаро ва сардорлардан борса, лойиқ одамни жанобларидан яхшираоқ билмайдур ва агар юрт акобиру уламоларидан борса, Тошканд тобеъида туркистонлик Алиакбар ҳожи нақиб ва тошкандлик Хонторахон эшони марҳум ўғиллари Абдулқосимхон эшон ва Низомуддин қози ўғиллари Эшон қози ва Хўқанддан Йўлдашбой карвонбошилардан қайсиси борса ҳам, лойиқ ва муносибдур”. Савол қилдиларким: “Бу қадар халқуллоҳ ичидан бу тўрт нафарни нима сабабдан кўрсатасиз?” Камина жавоб бердимки: “Одамизод ҳамма баробар эмас, балки зукколиги, ақли ва ҳушу фаҳми ўткирлиги билан ажралиб турадур. Муҳаммад Алихони шаҳид асрида жаноби Миён Халил Соҳиб ҳазрат элчилик билан Фитирбурх борғонларида, ул жанобни Ўрусия тобеъида нуғой тоифаси ва бошқа тоифадин муриду мухлис, ёру, дўстлари кўп экан, ҳар қайсилари ўз ҳокимлари билан истиқболга чиқиб, бу тариқа Ўрусия катталарига қадру манзалатлари маълум бўлибди. Борғондан сўнг, ўзлари ниҳоят даража оқил ва хўшманд (бўлғонлари) учун низом биладурғон ёру дўст машварати бирла мувофиқи қоида иш қилиб, ниҳоят иззат ва обрў билан қайтган эдилар. Бу тўрт нафарни ҳам Ўрусия катталаридан ёру ошнолари кўп ва ҳам ўзлари ғоятда оқилу ҳушёр одамлардур. Тақдир бўлуб борсалар, умидким, бо маслаҳат, қонун-қоидадан чиқмай, албатта ҳурмат ва обрў билан мурожаат қилсалар керак”.

Жаноби Амирлашкарга (Алимқулига) мақбул бўлиб, булардан бирини юбормоқ фикру мулоҳазасига туштилар.

Бу орада султони Рум, яъни, халиф хизматларига Тибет йўли билан юборган Аҳмадхўжа эшон элчини Хитой йўл бермай, Ёркендда тутиб турур, деб хабар қилди. Жаноби Амирлашкар музтариб бўлиб: “Бу элчини(нг) бормоғи ниҳоят зарур”, деб каминага марҳамат қилдиларки: “Аввал Қошғар бориб, на тариқа бирла мумкин бўлса, Аҳмадхўжа эшон элчини ўтказиб юбориб келинг. Ундан сўнг, импротур хизматларига элчи юборурмиз”.

Рамазон намози ўқулғон куни биринчи шаввол каминани Қошғарға буюриб, Аҳмадхўжа эшон ўрнига халифаи Рум хизматларига элчи Ҳожи Мелибой ва Инглис давлатига элчи Мулло Хўжабек удайчи, Қобул ва Кандаҳорга подшоҳи амир Шералихонга элчи косонлик Муҳаммадназар эшикоғаси, Жамуд ва Кашмир Маҳаражасига Шукурхон оқсоқол ўрнига Хамроқули эшикоғаси оқсоқолни (элчи) қилиб, буларни(нг) ҳаммасини каминага топшириб, шавволнинг иккинчи куни Хўқанддан чиқиб, муддати ўн олти кунда доҳили Қошғар ҳокими Қутлуғбек билан мулоқот қилиб, Хитой анбаллари билан сўзлашиб, бу элчиларни Тибет йўлига солиб жўнатгунча узоқ муддат ўтиб кетди. Ийди қурбон намозини ҳам Қошғарда ўқиб, андин сўнг хоқони Хитой Қосимбек деган сарт бекини кўп ҳадия ва туҳфалар билан элчилик тариқасида каминага қўшиб, муҳаррам ойи ўраталарида Қошғардан чиқиб, Хўқанд тарафига жўнадик ва охири муҳаррам, балки авоили сафар Хўқандга доҳил бўлдим. Мазкур элчи ва ҳадияларни жўнатиб Амирлашкари марҳум ва жаноби хон назари муборакларидан ўтказдим. Улар бағоят хурсанд бўлиб, каминага кўп илтифотлар айлаб, марҳамат қилдиларким: “Бу ишларингиздан кўп масрур ва рози бўлдик. Аммо узундан-узоқ юриб фурсат ўтиб, Туркистон қўлданкетди. Каминага ҳам ба қадри ҳол дилосолик бериб, мазкур элчини ҳам тезлик билан хушвақт ва масрур қайтариб, сафаройининг йигирмаси ёки йигирма биринчиси (Амирлашкар) тамоми Хўқанд ва Фарғона аскари, тўпу тўпхонаси билан ба давлати тамом Чимкент отландилар.

(давоми бор)

Муҳаммад Юнус бин Муҳаммад Амин

Манба: Muhammad Yunus Toib. Tarixi Alimquli amirlashkar//Sharq yulduzi. –1996. -№ 1-2.

Вам может также понравиться...

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *