Бош саҳифа » Биласизми? » Истанбулдаги ўзбек такиялари

Истанбулдаги ўзбек такиялари

Туркиянинг Истанбул шаҳрида ўрта асрларда “Ўзбек такиялари” номи билан машҳур 3 та даргоҳ (хонақо) бўлиб, улар Нақшбандия суфийлик тариқатига мансуб шайхлар ва дарвишларга қарашли бўлган. Улардан бири шаҳарнинг шарқий қисмидаги Ускудар туманида жойлашган Султонтепа такиясидир.

Султонтепа такияси. Бу даргоҳ катта ер майдонини эгаллаган бўлиб, 2 қисмдан иборат. Даргоҳнинг бир қисмидаги асосий 2 қаватли бинода меҳмонхона ва яна 20 та катта-кичик хоналар, ҳовлисида масжид, ҳовуз ва боғ, иккинчи қисмида эса ошхона, таҳоратхона, фаввора ва бошқа хўжалик иншоотлари жойлашган. Даргоҳ баландликда жойлашганлиги сабабли, ундан Босфор бўғози ва шаҳарнинг ғарбий соҳилига мафтункор кўриниш очилади.

Усмон империяси даврида Туркистондан ҳаж сафарига чиққанларнинг Маккага боришидан олдин Истанбулдаги Айюб султон мақбарасини зиёрат этиши одат тусига кирган эди. Баъзи маълумотларга кўра, ҳаж сафарини адо этиш учун аввал султондан рухсат олиш лозим бўлган, чунки Арабистон ярим ороли Усмон империясининг таркибига кирган. Шунинг учун турли мамлакатлардан ҳаж сафарига чиққанлар аввал Истанбулга келиб, шаҳарнинг турли қисмларида вақтинча қўним топганлар. Туркистондан келган карвонлар одатда Ускудардаги Султонтепа адирларида чодир ёйганлар. Ривоятга кўра, таҳминан XVIII асрда Усмон империясининг султони (подшоҳнинг исми турлича кўрсатилади) оддий кийим кийиб, Ускударда от миниб айланиб юрганда, ўзбекларнинг юнгдан ясалган ва ипак иплар билан безатилган чодирларига кўзи тушиб, улар томон йўл олди. Ўзбеклар уни жуда яхши кутиб олдилар ва бу ерга нима учун келганларини тушунтирдилар. Подшоҳ Нақшбандия тариқатидаги бу одамларни жуда ёқтириб қолди ва уларнинг шайхига шу ерда улар учун бир такия қуриб беришни ваъда берди. такия қурилиб, унга вақф ажратилди ва ўзбек шайхи бошлиқ этиб тайинланди.

Истанбулдаги Вақфлар бош мудирлигида сақланаётган ҳужжатларга кўра, бу такияга cултон Мустафо III(1171 – 1187/1757 – 1774) асос солган. Даргоҳ масжидининг деворидаги ёзувда ҳам бу иншоот 1171/1757 йилда султон Мустафо ҳукмронлиги даврида қурилганлиги қайд этилган. Лекин Исмоил Айвансаройининг “Ҳадиқатул жавомеъ” (Истанбул, 1281/1864-65 й.) асарида ёзилишича, бу такияни 1168/1754-55 йилда вафот этган Мараш волийси Абдулла поша қурдирган.

Даргоҳда шайх Иброҳим Адҳам эфендининг такияни таъмирлаш ишларига ёрдам сўраб подшоҳга йўллаган мактубининг қораламаси сақланади. Унда ёзилишича, такия Туркистондан “ёғилиб” келаётган бечора дарвишларга паноҳ бўлиб, уларнинг кўпчилиги зиёрат учун келган эдилар. Сўралган ёрдам тез орада ижобат бўлганлиги ҳақида даргоҳ деворида 1314 йил 18 айлул/1896 йил сентябр ойидасултон Абдулҳамидга атаб ёзилган миннатдорчилик шеъридан билиб олиш мумкин.

Даргоҳда сақланаётган ҳужжатлар унинг қандай фаолият олиб борганлиги ҳақида тасаввур ҳосил қилишга имконият беради. Ускудардаги Ўзбеклар такияси Туркистондан Маккага ҳаж сафарини амалга ошириш учун Истанбулга келганлар тўхтайдиган мусофирхона вазифасини бажарган. Бу ҳақида маълкмот берувчи 2 та қайд ёзувлари мавжуд. Улардан биринчиси “кунйа дафтари”, иккинчиси “расмий мусофирлар дафтари” деб аталади. Бу дафтарларда такияга келганларнинг исми, отасининг исми, туғилган ери, келиб тушган куни ва бошқа маълумотлар ёзиб қолдирилган. Хусусан, “кунйа дафтари”да ҳар бир меҳмоннинг вазни, сочи ва соқолининг ранги, хусусий белгилари кўрсатилган. Унда шахснинг тижорати тури, такияни тарк этган куни, у бирга келган ёш болалар, аёллар ва бошқаларнинг келишдан мақсади ҳам қайд этилган. Иккинчи дафтарда бу маълумотларга қўшимча равишда шахснинг тижорати тури, диний эътиқоди, миллати, у билан келган аёллар ва болаларнинг исмлари қайд этилган. Бу дафтардаги маълумотлар ҳукуматнинг топшириғи билан тўпланган бўлиши ҳам мумкин. Биринчи дафтарда 1323 – 1341/1905 – 1923 йилларда келганлар ҳақидаги маълумотларни ўз ичига олади. Шундан кейин фақат 3 та одамнинг (1942, 1947 ва 1951 йилларда) келганлиги қайд этилган. Дафтарда жами 468 та одам ҳақида маълумот келтирилган. Иккинчи дафтар 1224 – 1241/1809 – 1826 йилларда келган 254 та одам ҳақидаги маълумотларни ўз ичига олади.

Келганларнинг кўпчилиги Туркистоннинг турли шаҳарларидан – Тошкент, Қўқон, Самарқанд, Бухоро, Кошғар, Марғилон, Андижон, Наманган, Қоракўл ва Ўш. Баъзи одамлар Хитойнинг Кўҳна Турфон номли еридан келганлар. Келганларнинг кўпчилиги бу ердан Ҳижозга йўл олганлар. Баъзилар бир неча йил ичида такроран келиб кетганлар. Баъзилар эса бу ерда узоқ муддатга қолиб кетганлар. Келганларнинг даргоҳда туриш вақти ҳар хил бўлган – бир кечадан 4 йилгача.

Султонтепа такияси билан Истанбулдаги бошқа даргоҳлар, хусусан, Айюб такияси ва Бухоро такияси ўртасида яқин алоқалар бўлган, чунки мазкур дафтарларда қайд этилган одамлар асосан шу даргоҳларда тўхтаганлар. Бу даргоҳлар қаторига Ускудардаги Афғон такиясини ҳам киритиш мумкин.

Даргоҳда баъзан шундай ҳолатлар ҳам бўлганки, меҳмонлар уруш чиқаргани, ўғирлик қилгани ёки бошқа ножўя ҳаракатлари учун даргоҳдан бадарға қилинганлар. Касалликга дучор бўлган меҳмонлар эса камбағаллар касалхонасига жўнатилар ва кўпинча ўша ерда қазо қилар эдилар. Бир қатор қайдлар 1334/1915-16 йилдан бошлаб Германия ҳукумати томонидан, Россиядан Истанбулга юборилган одамлар билан боғлиқ. Улардан бири полиция маъмурияти томонидан Афғон даргоҳига, у ердан эса Ўзбек даргоҳига юборилган эди, чунки у ўзбек эди. Яна бир ҳолда бир талаба афғон бўлса ҳам Афғон даргоҳига қабул қилинмаган ва яна полиция маъмурияти томонидан Султонтепа даргоҳига юборилган. Ўша йилнинг ўзида одамларнинг жуда катта оқими юз берган, улар айниқса Одессадан кўп келган эдилар. Шу йили 100 дан зиёд одамлар қайд этилган, яъни одатдагидан 3 – 4 баробар кўп.

Келган меҳмонлар ичида деҳқон, этикдўз, сартарош, баққол, талаба, тикувчи, ҳайдовчи сингари касб-ҳунар эгалар кўп учрайди. Улардан фақат бир киши ўзини дарвиш деб ёздирган. Даргоҳда яшаган барча меҳмонлар кун давомида тинимсиз меҳнат қилар эдилар ва тирикчилик учун ўзлари маблағ топар эдилар. Даргоҳда 40 га яқин одам яшар эди, уларнинг аксарияти ҳунармандчилик билан шуғулланган. Даргоҳ масжидининг пастидаги барча хоналар устахоналарга айлантирилган эди.

Ҳатто даргоҳнинг айрим шайхлари ҳам ҳунармандчилик билан шуғулланар эди. Улардан бирининг ўз устахонаси бўлмаса ҳам, тикувчилик қилар эди. Унинг маҳсулоти ҳатто султон Абдулазиз (1861 – 1876) нинг эътиборини ўзига қаратиб, уларнинг баъзиларини у ўзининг саройи учун танлаб олган эди. Султон Абдулҳамид даврида ҳам даргоҳ тикувчилари сарой учун тикувчилик буюртмаларини олар эдилар.

Даргоҳда 1291 – 1293/1874 – 1877 йилларда тўшаклар ишлаб чиқаришга қилинган харажатлар ва чиқимлар ҳақидаги ҳужжатлар ҳам мавжуд. Бу чиқимлар тикув машиналари учун тўлов, муқаддас пирларнинг руҳини шод этиш учун дарвишларга тайёрланадиган палов харажатлари, муолажа учун сарфланадиган кундалик харажатлар ва ҳ.к. ларни ўз ичига олган. Даргоҳда вақфлардан тушган даромадлар ва уларнинг даргоҳда яшовчиларнинг озиқ-овқатлари ва бошқа эҳтиёжлари учун ишлатилиши қайд этилган бир нечта китоблар ҳам бор.

Даргоҳда яна бир диққатга сазовор ҳужжат сақланади. Бу шайхулисломнинг 1294 йил 7 шаъбон/1877 йил 17 августда барча шайхларга йўллаган буйруғидир. Ўша йил 24 апрелда Россия – Туркия уруши бошланган эди. Шайхулислом ўз мактубида шайхларга ҳар куни зикр ўқилиши режалаштирилган бирор бир такияда тўпланиб, мусулмонларнинг омонлиги ва ғалабаси ва ғайридинлар, яъни русларнинг мағлубияти ва ҳалокати учун намоз ўқиш ҳақида кўрсатма берган.

Султонтепа такиясининг қабристонида бир қатор машҳур одамлар дафн этилган. Уларнинг ичида Туркистонлик муҳожирлар кўп эди. Хусусан, бу ерда Бухоро Республикасининг биринчи ва сўнгги президенти Усмон Хўжа ўғли (1878 – 1968) нинг қабри бор. Большевиклар Бухоро шаҳрини куч билан эгаллаб, Миллий Респуликани йўқ қилгандан сўнг у Истанбулга келиб, бу ерда ўзининг сиёсий фаолиятини давом этдирди ва ватан озодлиги учун курашни тўхтатмади. 1928 йилда у Истанбулдаги бошқа ўзбек муҳожирлари билан биргаликда “Янги Туркистон” номли журнал нашр эта бошлади. Унинг ўғли профессор Темур Хўжа ўғли ҳозирги кунда Америка Қўшма Штаталарининг Мичиган университетида ўзбек тили ва адабиётидан дарс беради.

Султонтепа такияси Нақшбандия тариқатининг Холидия йўналиши билан боғлиқ эди. Одамлар бу ерда ҳар душанба ва пайшанба кунлари кечқурун, бошқа маълумотга кўра, ҳар жума куни пешин намозидан кейин йиғилиб, зикр ўқир ва Нақшбандия тариқатига хос бўлган ибодатларни адо этар эдилар. Бир йилда 2 ёки 3 марта диний байрамлар муносабати билан катта қозонда майиз солинган махсус ўзбек палови дамланиб, 300 дан зиёд кишига тарқатилган. Сўнг одамлар ибодат қилиб, зикр ўқиганлар, ўзбек ва уйғур тилларида илоҳий ашулалар, шунингдек Аҳмад Яссавийнинг шеърларига ёзилган мусиқий асарларни ижро этганлар.

Даргоҳнинг шайхлари турли касб-ҳунар эгалари ва ўқимишли одамлар эдилар. Масалан, шайх Иброҳим Адҳам Эфенди (1829 – 1904) хаттотлик ва китобларга безак бериш санъатида моҳир уста эди. У биринчи бўлиб Туркистондан Туркияга эбру усулида қоғозларга безак бериш санъатини олиб келган. Унинг ўғли шайх Меҳмед Садиқ Эфенди мактабда форс тилидан дарс берар эди ва 1314/1896-97 йилда у чиғатой, яъни эски ўзбек тилининг грамматикасига бағишланган “Эсаси лисани турки” номли китоб нашр этган. Унинг ўғли Ата Эфенди (вафоти 1936 й.) Истанбул университетида ҳуқуқдан дарс берган. У ўзбек тилини яхши билган. 1920-йилларда у Отатуркдан сафар учун керакли маблағни олиб, Туркистонга келган ва бу ерда 3 йил яшаб, большевикларга қарши махфий фаолият олиб борган.

ХХ аср бошларида Султонтепадаги Ўзбек такиясига ўша даврнинг машҳур кишилари тез-тезкелиб турганлар. Бу ер олимлар, шоирлар, ҳунармандлар, рассомлар ва хаттотларнинг тўпланиб турадиган ва мулоқот қиладиган ери бўлган. Усмон империяси қулагандан кейинги миллий тикланиш даврида даргоҳ шайхлари турк ватанпарвар кучларини қўллаб-қувватлаганлар. Туркиянинг 1919 – 1922 йилларда Британия, Франция, Италия ва Юнонистонга қарши олиб борган урушида (“Қуртулиш Жанги”) бу такия Отатурк аскарларигакатта ёрдам берган (у қурол-яроғ омбори ва олиб ўтиш пункти ролини бажарган, унда аскарлар яширинган ва ҳ.к.). 1925 йилда барча Истанбул такиялари ҳукумат қарори билан ёпилганва ўз фаолиятини тўхтатган, уларнинг бинолари эса бошқа вақф ва ташкилотларга бериб юборилган. Улардан фақат Ускудардаги Султонтепа такияси ёпилмаган вабу қарордан кейин ҳам ўз фаолиятини давом эттирган. Отатурк такиянинг мазкур хизматларини инобатга олиб, уни ёптирмаган. Лекин 1925 йилдан кейин Ўрта Осиёда совет, Туркияда эса республика тизими мустаҳкам қарор топганидан кейин Ускудардаги Ўзбеклар такияси ёпилмаган бўлса ҳам, ўз-ўзидан аввалги функциясини йўқотган ва адабий кечалар уюштириладиган масканга айланиб қолган эди. Чунки энди бу ерга Ўрта Осиёдан ҳаж карвонлари келмас ва уларни ҳимоя қиладиган Усмонли Империяси ҳам тарихга айланган эди. Бу такиянинг биноси ҳозир ҳам мавжуд. Ҳозирги кунда унда Истанбул Тадқиқот ва Таълим Вақфи (İSAR)нинг Ихтисос Маркази фаолият олиб бормоқда. Бу ерда ҳозиргача Шайх Адҳам Афандининг авлодлари истиқомат қилади.

Бухоро такияси. Бу Ўзбек такиясиИстанбулнинг Фотиҳ туманида Султон Ахмет майдонида Соколлу Меҳмет Паша масжидининг қаршисида жойлашган. Шунинг учун уни Султон Ахмет такияси деб ҳам атаганлар. Вақфлар бош мудирлигининг архивида сақланган маъмурий ҳужжатлардаги маълумотларга кўра, бу даргоҳ 1104/1692-93 йилда қурилган. Даргоҳ масжидининг эшиги тепасида 1318 йил 1 ражаб/1900 йил 25 октябрда ёзилган ёзувдаги маълумотга кўра, бу масжидни ва унга қарашли бўлган иморатларни Бухородаги Ҳисор қалъасининг волийси Истанфил би Гул Кушбейи қурдирган. Даргоҳнинг ўзига кириш эшигининг тепасидаги ёзувга кўра, ушбу хонақоҳни султон Абдулҳамид 1296/1878-79 йилда таъмирлаган, чунки у “жуда ҳам таъмирга муҳтож ҳолатда эди”.

Унинг 3 қаватли биноси анча катта, лекин ҳозир яроқсиз ҳолатга келиб қолган. Бир вақтлар у жуда ҳам чиройли ва ҳашаматли бўлган. У 6 та катта хона, ошхона, сув ҳавзаси, омбор, таҳоратхона ва шайхларга ажратилган бир нечта хоналардан иборат. ХХ асрнинг 70-йилларида бу бинода охирги шайхнинг хотини ва унинг ўғли яшар эди, унинг ҳовлисидаги катта шийпонда эса “Туркистонлилар талаба юрти” ва “Туркистонлиларга маданий ва ижтимоий ёрдам” каби жамиятлар жойлашган эди. Бино тошдан қурилган. Унинг қошида кичик, лекин жуда зич қабристон мавжуд. Зинадан 2-чи қаватга чиқилади. У ерда ўртада ҳовли, унинг атрофида эса талабалар учун ҳужралар ва масжид жойлашган. 3-чи қаватда шинам балкон саҳни атрофидаги каттароқ хоналарда шайх ва унинг оиласи, шунингдек меҳмонлар яшаганлар. Бундан у ерда кенг майдон бўлиб, ёнғин чиққанидан илгари унда ҳарам жойлашган эди. Ҳозир эса у ер ички боғ вазифасини бажаради.

ХХ асрнинг 70 чи йилларида бу даргоҳда унинг охирги шайхининг ўғли Меҳмет Хайриддин оиласи билан яшар эди. Унинг отаси шайх Абудурраҳмон Бухарали 1953 йилда вафот этган. Унинг отаси шайх Абдулмажид Бухарали бўлиб, одамлар унинг исмига “буюк” сифатини қўшиб атаганлар. Ҳозирги мавжуд бинони шу шайх қурдирган. Унинг отаси шайх Йаҳьё бўлиб, унинг даврида бу иморатлар ҳали мавжуд бўлмаган.

XIX аср охири – XX аср бошларида Туркистондан ҳаж сафарига чиққанлар бу даргоҳда тўхтаб, унда 7 – 10 кун яшаганлар, сўнг Маккага йўл олганлар. Улар шайхга Туркистондан совғалар келтирар эдилар, у эса ҳожилар оқ бериб, ҳаж сафарига йўлланма берар эди. Шайх совғаларни йиғиб қўяр ва муҳтож одамларга тарқатар эди. Бу даргоҳнинг шайхлари Нақшбандийя ва Руфаъийя тариқатларига мансуб эдилар. Бу даргоҳ фаолият олиб борган вақтларда унда ҳар куни 2 та қўй сўйилар эди: бирини даргоҳда яшовчилар тановул қилар эдилар, иккинчиси камбағалларга тарқатилар эди. Жума кунлари одамлар тўпланиб, Коғитхонага боришар ва у ерда хордиқ чиқаришар эдилар. Даргоҳдаги дарвишлар султон ҳимояси остида эдилар.

Даргоҳ шайхларининг Бухоро билан алоқалари жуда яқин эди. Бир куни Бухородан келган бир гуруҳ мусофирлар шайх Абдурраҳмонни ўлдирмоқчи бўлдилар, чунки у Бухоролик аёлга эмас, Измирлик аёлга уйланган эди. Бу даргоҳ маълум вақт Туркистондан қочиб келганлар учун ҳам бошпана вазифасини бажарган. 1925 йилда барча Истанбул такиялари ҳукумат қарори билан ёпилганда Бухоро такиясиҳам ўз фаолиятини тўхтатган. 1945 – 1950 йилларда бу ерда “Турон” уюшмаси фаолият олиб борган. Ҳозирги кунда унинг биносида Ансор вақфининг Истанбул Лойиҳалаштириш Маркази фаолият юритмоқда.

Айюб такияси. Ўзбек такияси деб аталувчи яна бир даргоҳ Айюб масжиди ёнида жойлашган. 1975 йилда унинг кичик биноси, унинг ёнида кичик қабристон ва чиллахона сақланган эди. Вақфлар бош мудирлигининг маълумотига кўра, бу такияни 1733 йилда шоир Лалезода Абдулбоқий қурдирган. Бу даргоҳ ҳам Бухоро такияси сингари Ускудардаги Султонтепа такияси билан яқин алоқада бўлган. Чунки бу учала даргоҳ ўзбекларга қарашли бўлган ва уларда асосан Туркистондан келган мусофирлар тўхтаганлар.1925 йилда барча Истанбул такиялари ҳукумат қарори билан ёпилганда Айюб такиясиҳам ўз фаолиятини тўхтатган. Унинг биноси ҳозир ҳам мавжуд, унда Истанбул шаҳар Айюб тумани муфтийлиги жойлашган.

Шундай қилиб, юқорида келтирилган маълумотлардан аён бўладики, ўзбекларга қарашли Султонтепа, Султон Аҳмет ва Айюб такияларининг асосий вазифаси Туркистондан келган мусофирларни қабул қилиш ва жойлаштириш бўлган. Аслида Истанбулда Ўзбеклар такияларининг сони бундан ҳам кўп бўлган дейишади.Бу такиялар амалда Туркистоннинг ғайри расмий маданий элчихоналари вазифасини ҳам бажарган. Султон Абдулҳамид бу даргоҳларга катта қизиқиш билдирган ва уларни таъмирлаш ишларига ҳомийлик қилган. Ускудардаги Султонтепа такияси мусофирлар уйи бўлиш билан бирга ҳунармандчилик маркази ҳам бўлган. Хусусан, бу ерда эбру санъатининг Туркиядаги илк мактаби фаолият кўрсатган. Бу даргоҳ ҳунармандлар, санъаткорлар ва зиёлиларнинг тўпланиб турадиган ери бўлган. Туркия давлат телевидениеси яқинда бу такиялар тарихи ҳақида қисқа бир кўрсатув намойиш қилди. Бу такияларнинг тарихи бизнинг тарихимизнинг бир қисмидир. Ҳар учала такиянинг бинолари бошқа ташкилотларга бериб юборилган. Уларни бу ташкилотлардан олиб, музейларга айлантириш лозим. Бу ишларни амалга оширишда эса фақат Туркия ҳукумати эмас, бизнинг ҳукумат кўпроқ ташаббус билдириши ва керак бўлса жон куйдириши керак.

Адабиётлар рўйхати:

  1. Шихабуддин Мерджани. Рихлeт ал-Мeрджани. Казань: Изд. М.Чирковой, 1897.
  2. Abu-Manneh B. Sheikh Murād al-Bukhariand the Expansion of the Naqshbandi-MujaddidiOrder in Istanbul//Welt Des Islams,53, no. 1 (March 2013), p. 1–25.
  3. Adivar H.E. Mor Salkimli Ev. Istanbul: Atlas Kitap evi, 1970.
  4. Alper M. Buhara Özbekler Tekkesi //Arkitekt, s. 3, 1995, s. 38 – 43.
  5. Altun M. Kuvayi Milliyecilerin Gizli Sığınağı ve Ardindaki Bilinmeyenler: Özbekler Tekkesi // Toplamsal Tarih, c. 19, sy. 112. Istanbul, 2003, s. 18 – 23.
  6. Ammour L. La Restauration de Tekke des Ouzbeks a Üsküdar // Observatoire Urbain d’Istanbul, no. 7 (décembre 1994). Istanbul (IFEA), p. 14 – 18.
  7. Avšar A. Türkiye Kamuoyunda “Diš Türkler” Algisina Bir Katki: Birinci Dünya Savašina Kadar Türkistan Türkleri ile Türkiye Türklerinin Iliškileri ve Savašta Türkistanlilerin Desteği // Čanakkale Araştırmaları Türk YıllığıYıl: 12, Bahar 2014, Sayı: 16, s. 157 – 179.
  8. Aytaş G., Çeltik H. XIX. Yüzyılda Yapilmiš Bir Haritadan Yola Çikarak Eski İstanbul’da Tarikatların Faaliyetleri // Türk Kültürü ve Haci Bektaş Veli Araştırma Dergisi, no. 58 (2011), s. 89 – 104.
  9. Bal M.A. Milli Mücadele’de Üsküdar Özbekler Tekkesi // Arşiv Dünyasi, Sayi 9, Istanbul, 2007, s. 56 – 57.
  10. Bandirmali-zade Ahmed Münib Üsküdarî. Mecmua-yi Tekaya. Istanbul: Alem Matbaasi, 1307/1889-90.
  11. Baykara T. Türkistan’dan Gelen Bir Isim ve Efsane: Kiz Kulesi // Üsküdar Sempozyumu I (23 – 25 Mayis 2003). Bidiriler. Cilt 1. Istanbul, 2004, s. 332 – 336.
  12. Bektaş C. Üsküdar’in Sultantepe’sindeki Özbekler Tekkesi // Tarih ve Toplum 1984, 8, s. 40 – 45.
  13. Bektaş C. Nakşibendi Tarikatının Halidiyye Kolu ve Özbekler Tekkesi II // Tarih ve Toplum 1984, 9, s. 38 – 43.
  14. Belgelerle Osmanlı-Türkistan İliškileri (XVI – XX. Yüzyıllar) / T.C.Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlügü. Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı. Yayın Nu: 70. Ankara, 2005.
  15. Beyoğlu S. Osmanlı devletinin Üsküdar Özbekler tekkesine yaptığı trahsisatlar // Bir, 7, 1997, s. 27 – 34.
  16. Beyoğlu S. Milli Mücadele ve Özbekler Tekkesi // Üsküdar Sempozyumu I (23 – 25 Mayis 2003). Bidiriler. Cilt 1. Istanbul, 2004, s. 201 – 212.
  17. Bostancioğlu S. Üsküdar Dergählari (haz. Ahmed Yüksel Özemre). İstanbul: Üsküdar Belediyesi, 2003.
  18. Buhara’dan Mektup // Sirat-ı Müstakim, III, sayi 69, s. 267, 17 Zilhicce 1327 [1909] / 17 Kanun-i evvel 1325.
  19. Bulut F. İstanbul Sufileri // Atlas, no. 152 (Kasim 2005), s. 70 – 78.
  20. Can L. Connecting People: A Central Asian Sufi Network in Turn-of-the-Century Istanbul // Modern Asian Studies, 46, no. 2 (2012), p. 373 – 401.
  21. Çetin A. İstanbul’daki Tekke, Zâviye ve Hânkahlar Hakkında 1199/1784 Tarihli Önemli Bir Vesika //Vakıflar Dergisi, XIII (1981), s. 584 – 588 (Atmeydanı kurbünde Mehmed Paşa Câmi’i karşısında Özbekler tekyesi).
  22. Četintaş B. İstanbul’da Özbek Tekkeleri: Buhara Özbekler Tekkesi ve Haziresi //ToplumsalTarih23, no. 159 (March 2007),s. 72–78.
  23. Egemen A. İstanbul’in Čeşme ve Sebilleri. Istanbul: Aritan Yayinevi, 1993.
  24. Ersen A., Ulukan M. Eyüp’te Afife Hatun Tekkesi ve Restitüsyon Önerisi //. Eyüpsultan Sempozyumu VIII. Eyüp, Istanbul, 7-9 Mayis 2004, s. 157, 158.
  25. Ersen A., Ulukan M. Özbek Tekkeleri ve Eyüp Özbekler Tekkesi //. Eyüpsultan Sempozyumu IX Tarihi, Kültürü ve Sanatiyla. Istanbul, 13 – 15 Mayis 2005, s. 132 – 145.
  26. Eyice S. İlk Osmanlı Devrinin Dinî-İctimâî Bir Müessesesi: Zâviyeler ve Zaviyeli Camiler // İktisat Fakültesi Dergisi, XXI, s. 3 – 80.
  27. Feyz ül-Necât, yayina yapan Haci Seyyid. Şeyh Süleyman Buharî. Istanbul: Matbaa-i Mahsuse-i Osmâniye, 1299/1882.
  28. Galitekin A.N. Osmanlı Kaynaklarinaz Göre İstanbul. Câmi. Tekke. Medrese. Mekteb. Türbe. Kütübhane, Matbah, Mahalle ve Selâtîn Imaretleri / Neşr eden Ahmet Nezih Galitekin. Istanbul: İşaret Y., 2003, s. 309.
  29. Gündüz İ. Osmanlılarda devlet-tekke münasebetleri. İstanbul: Seha Neşriyat, 1983, s. 227.
  30. Gürel Z. Deat Be-kâr Çeşm Be-Yâr Bir “Haci Hoca Tekkesi”: Özbekler Dergâhi // Vakflar Dergisi (2006 Vakif medeniyeti Özel Sayısı). Ankara, 2006, s. 76 – 79.
  31. Hartmann M. Zentralasiatisches aus Stambul // Islamische Orient I, 1909, s. 103 – 145.
  32. Haskan M.N. Eyüp Tarihi. Istanbul: Türk Turing Turizm Işletmeciliği Vakfi Yayinlari, 1993.
  33. Kara M. Tekkeler ve Zaviyeler. İstanbul, 2 basim, Dergah Y., 1980, s. 305 – 310.
  34. Kut G., Kut T. İstanbul tekkelerine ait bir kaynak: Dergah-nâme // Türkische Miszellen R. Anhegger Festschrift. İstanbul, 1987, s, 213 – 236.
  35. Müller-Weiner W. Bildlexicon zur Topographie Istanbuls. Tübingen: Deutsches Archäologisches Institut, 1977, s. 283, 461, 508.
  36. Osmanlı Devleti ile Kafkasya, Türkistan ve Kirim Hanlikleri Arasindaki Münasebetlere Dâir Arşiv Belgeleri (1687 – 1908 Yillari Arasi), Ankara: T.C.Başbakanlik, 1992, s. 23-24, 109-110.
  37. Özcan A. Özbekler Tekkesi Postnişini Buharalı Şeyh Süleyman Efendi Bir double agent mı idi? //Tarih ve Toplum, no. 100 (Nisan 1992), s. 12 – 16.
  38. Özdamar M. Dersaadet Dergahlari. Istanbul, 1994.
  39. Özdamar M. Üsküdar Namazgâhlari // Üsküdar Sempozyumu I (23 – 25 Mayis 2003). Bidiriler. Cilt 1. Istanbul, 2004, s. 97 – 105.
  40. Özönder H. Türk El Sanatlarinda Bir Ekol: Üsküdar (İstanbul) Özbekler Tekkesi // Prof. Dr. Salim Sakaoğlu’na 55 Yıl Armağani / Yayina Hazirlayan Ali Berat Alptekin. Konya, 2006, s. 674 – 682.
  41. Saray M.Rus İşgalı Devrinde Osmanlı Devleti ile Türkestan Hanlıkları Arasında Siyasi Münasebetler (1775-1875). İstanbul: İstanbul Mat., 1984, s. 52 – 55, 84-88, 133-134.
  42. Sawada Minoru. Four Ottoman Documents Concerning an Uzbek of Istanbul in the late 18th Century //Annals of Japan Association for Middle East Studies, 3 (1988), р. 198 – 218.
  43. Smith G.M. The Özbek Tekkes of Istanbul // Der Islam, 57 (2), 1980, p. 130 – 139.
  44. Sufî Allâhyar.Sebat ül-Acizîn. Istanbul, yayına yapan Hacı Seyyid Şeyh Süleyman Buharî. Istanbul: Matbaa-i Mahsuse-i Osmâniye, 1299/1882.
  45. Şeyh Süleyman Buharî. Lugat-ı Çagatay ve Türkî-i Osmânî. İstanbul: Mihrân Matbaasi, 1298/1880-81.
  46. Šejx Sülejman Efendi’s Čagataj-Osmanisches Wörterbuch. Budapest, 1902.
  47. Šejx Sülejman Efendi’s Čagataj-Osmanisches Wörterbuch. Budapest, 1902.
  48. Tanman B. İstanbul Tekkelerinin Mimari ve Süsleme Özellikleri Tipoloji Denemeleri / Doktora tezi: İstanbul Üniversitesi, 1990, s. 751 – 762.
  49. Tanman B. Özbekler Tekkesi //Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, VIII. Istanbul: Tarih Vakfı, 1994, s. 199 – 202.
  50. Tanman B. Özbekler Tekkesi // Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt 34, 2007, s. 121 – 124.
  51. TekA. TekkelerKapatilmadanÖnceNakşîliğinBursa’dakiTarihiSüreci // T.C. Uludağ Üniversitesi İlâhiyatFakültesiDergisi. Cilt 16. Sayi 1, 2007, s. 211 – 240.
  52. Tevfik M. Yâdigâr-ı Macaristan-ı asr-ı Abdülhamid Hân. İstanbul, 1877, s. 17-18.
  53. Uğur Derman M. Türk Sanatinda Ebrü. İstanbul, 1977, s. 32 – 40.
  54. Varol M. 19. Yüzyıl İstanbulu’nda Bazi Tekkelerin Matbaacılık Faaliyetleri // Osmanlı Araştırmaları / The Journal of Ottoman Studies XLII (2013), s. 317 – 347.
  55. Yorgancioğlu S. Üsküdar Dergâhları (haz. Ahmet Yüksel Özemre). İstanbul, 2004, s. 108 – 111.
  56. Zarcone Th. Doğulu ve Batili Yolcularin Intibalarinda Buhara Tekkesi // 3. uluslararasi tarihi yarimada sempozyumu tebliğler kitabi. Istanbul: Eminönü Bel. Yay., 2008, s. 52 – 57.
  57. Zarcone Th. Histoire et Croyances des derviches turkestanais et indiens à Istanbul //AnatoliaModerna/YeniAnadolu,t. II. Paris: Maisonneuve, 1991, p. 147 – 150.
  58. Zarcone Th. Grammaires, Dictionnaires et Littérature du Turkestan à Istanbul au tournant du siècle //Istanbul et les Langues orientales, ed. F.Hitzel. Paris: L.Harmattan / INALCO, 1997, p. 417 – 423.
  59. Zarcone Th.Central Asian and Indian Sufi Lodges in the Middle East. The case of Jerusalem. Kyoto: Graduate School of Asian and African Area Studies (ASAFAS) / Kyoto University, 2009.

Ушбу мақолада келтирилган маълумотлар Г.М.Смитнинг 1980 йилда нашр этилган “The Özbek Tekkes of Istanbul” (Истанбулдаги Ўзбек такиялари) мақоласи ва яна бир қатор мақолалардан олинган (Адабиётлар рўйхатига қаранг). Бу мавзу Ўзбекистонда деярли ўрганилмаганини ҳисобга олиб, кейинги тадқиқотчиларга қулайлик туғдириш мақсадида рўйхатга мавзу бўйича мавжуд бўлган барча адабиётларни киритишга ҳаракат қилдик.

Ш.С. Камолиддин

Ўхшаш мақола

Дунёга машҳур Занданийчи матоси ҳақида

Post Views: 174 1. Занданийчи, Занданечи – Ўрта Осиёнинг бой безакли ипак матоси, у Ғарбда …

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *