Тарихи Алиқули (Алимқули) амирлашкар. 2-фасл
II. БУ ФАСЛДА ХЎҚАНД ХОНЛАРИ БИЛАН РУСИЯ ДАВЛАТИ ОРАЛАРИГА ТУШКАН ВОҚЕАЛАРНИНГ ИБТИДОСИНИНГ БАЁНИ ТУРУР
Маълум олғайким, Русия султонлари билан Хўқанд хонлари ораларига аввалдан ҳеч мухолифат ва душманлик тушмай, ҳамиша муҳаббат ва ошнолиғ бўлганекан. Бизларни(нг) асримиздан илгари Умархон вақтида Хўқанддан Шодмонхўжа мингбоши амакиси Турсунхўжа судур (билан) Фитирбурхга элчи бўлиб борибди. Импротури аъзам ғоятда уларни эъзоз қилиб, муддати қирқ кундан зиёд Фитирбурхда иззат билан таваққуф қилиб, ундан сўнг хушвақт ва хурсанд қайтариб, Чу сойидан бери тарафга Ўрусияга аскари ва нари тарафга Хўқанд аскари ўтмасга муқаррар қилиб, иттифоқ бўлган эрканлар.
Яна (бир дафъа) Муҳаммад Алихоннинг ибтидои давлатидан жаноби ҳидоятпаноҳ мазҳари лутфи роби жалил ҳазрати Миён Халил Соҳибзода ки, сидқгуфтор ва олинасаб ва вофурҳасаб, зуко, оқиллик ва хушмандлиғда ақли мужаррар, сўзлашда лойиқ ва муносиб эдилар, Муҳаммад Алихон тарафидан ба тариқи элчилик ва сафорат, Фитирбурхга борибди. Импротури аъзам ниҳоят иззатва эҳтиром айлаб, мувофиқи фазлу донишлари Эрон, Хоразм ва бошқа вилоят элчиларидан сарфи назар қилиб, муқаддам ўлтурғизиб, тамоми муддаў ва мақсадларини қабул айлаб, хушвақт ва сарафроз этибди ва икки подшоҳ орасида муҳаббат ва дўстлик биноси ниҳоят истеҳком топибди. Ҳатто Тошканд ҳокими Лашкар бекларбеги Чу сойидан ўтиб, шимол тарафидан улуғ тоққа ва машриқ тарафидан Қаффолга қўрғон солиб, бу ўртадаги элотияларни Хўқанд ва Тошкандга тобеъ қилиб, закот ва улфон олурсан демасдан эркин ва озод қўюбди. Хўқанд тавобеоти ва мулки вусъат топиб, ниҳоят даража обод бўлган эди.
Аммо бу орада Тойчиқ тўра ва Аҳмад тўра ва Сидиқ тўра, оталари Кенжасари тўра деган Қосим ўғли шўх ва бебок чиқиб, Ўрусия тавобеотига дахл ва тааруз қилиб, молу амволларини ғорат ва торож қилгани сабабли фуқаро Русия сардорларига арз қилибди. Ўрусия аскари Кенжасари тўрани қувлаб ва тўранинг ўрусларга муқобил бўлмоқға тоқат келтурмай, бери суруб қочибди. Кам-кам ушбу тариқа бирла Ўрус тавобиоти Тошканд тавобиоти бирла аралашиб яқинлаштилар. Кенжасари тўра Ўрусияга қилғон иши устига Хўқандга ёв бўлиб, Тошканд тобеи Сузак деган жойни қозоқия қўшини билан қамади. Сузак ҳокими Раис деган ғайратлик киши шужоат зоҳир қилиб, Кенжасари аскарини шикаст ва ҳазимат бериб қайтарди. Кенжасари тўра бир неча муддат Иткечук ва Авлиё отага тобеъ элотия орасида юриб, охир ул-амр тақрибан сана 1263 ҳижрийда (милодий 1847 йили) Пишкак тавобеоти Кабклик мавзеида султа ва сарбағиш қирғизиялари устига келибди. Тўрани мазкур улар билан урушиб, тамоми тавобиотлари бирлан мақтул бўлибди.
Яна Оқмасжид тарафидан Раҳим қалъаси деган жой, аввалдан Урганж тобеъи еди. У ерга Урганж хони тарафидан Хожа Ниёзбек деган ҳоким еди, шу учун “Хожа Ниёз қўрғони” атар эдилар. Бу Хўжа Ниёз ҳам қўтоҳақл ва камандеша одам экан. Раҳим карвонбоши деган киши Бухоро карвони ва кўп юк билан келганда, Хўжа Ниёз: “Мен бу молу юкларни очиб закот қилурман”, деб (карвонни тўхтатади). Раҳим карвонбоши: “Мунда закойлик мол йўқ, тамоми закотини Бухорода берганмиз”, деса ҳам, қабул қилмай: “Мен закотликмолни ўзим топиб оламан”, деб юкни ешгунча сабр қилмай, арқонларини пичоқ билан кесибди. Савдогар моли паришон бўлиб ва қанчаси йўқолибди. Юк бойлайдурғон барбандчи ва симбандчи юк боғламоқға арқон тополмай, савдогарлар кўп кулфат ва меҳнатлар чекиб, ташвиш тортиб (эрканлар). Шу дафъа Раҳим карвонбоши импротури аъзамга: “Йўлда бу навъ қароқчи вақуто ут-тариқ бор, эмди бизларга савдогарлик ва авқот қилмоқ мушкул бўлди”, деб йиғлаб, арз қилиб(ди). Импротури аъзами мазкур йўл эминлиги ва савдогар тинчлиги учун аскар юборибди. Хўжа Ниёзбек маҳориба қуввати бўлмай, Урганж тарафига қочибди. Ўрусия аскари мазкур қўрғонга жойланиб, Раҳим карвонбоши арзи бирла олинган сабабли “Раҳим қалъаси” деб от кўтарди.
Бу сабаб бирла Оқмасжид тарафидан Русия аскари ва фуқароси Хўқанд аскари ва фуқаросига аралашиб ва фуқаро ва ўша халқ ораларида мунозиат ва мухосимат тушиб, дўстлик биносига хила халал етди.
Мунинг устига, Муҳаммад Алихон охири аём давлатида Ҳожи Қурбон отлиғ бир ноқисул-ақл ва хазифул-хираду сифла ва асфия одамни элчи қилиб Фитбурхга юборди. Бу элчилар Русия сарҳадига борганда, сарҳад ҳокими буларни тўхтатиб. Элчи келган хабарини импротури аъзам хизматларига маълум қилибди. Импротури аъзам: “Фитирбурх ва Масков бу атроф жавонибда шиддатлиғ ва қаттиғ вафо бўлубдур, менинг ўз фуқаром ва аскаримдан ҳар қанча ўлса, Худойи таоло тақдири ва ризоси деб сабру таҳаммул қилурман, аммо менга дўстликдан элчи юборган подшони(нг) бир камтарин нафар одамига вабо тегиб нобуд бўлса, унинг афсус ва ҳасрати ҳаргиз кўнглумдан чиқмаса керак. Элчилар не тариқа хоҳласалар, шу тариқа иззат ва икром билан тўхтатиб, хатларини менга юборинглар ва мен ҳар на илтимос қилғон бўлсалар, тамоман қабул айлаб, хушвақту хуррам қайтарай”, деб жавоб ёзган экан.
Ҳожи Қурбон бу сўзни эшитиб, ниҳоят камақлик ва бехирадлик билан арбада (жанжол) қилиб: “Мен хатимни сизлар қабили одамга берадурғон киши эмасман, ўз қўлим билан импротури аъзам қўлларига топшириб, оғзиларидан қулоғим билан сўз эшитиб қайтадурғон одамман!” деб ҳазёнот ва беҳуда калимот бошлаб (юборибди).
Русия бошлиғлари: “Тўғри. Биз хўб билдик ва тажриба қилдик. Сан на мусулмон ва на насроний ва на жуҳуд ва на габру, на ҳиндий ва ҳеч бир дин эгаси одам эмас экансан. Қилдурғон ишинг кечаси арақ ичиб, масту пиён бўлиб, хушдан ажраб, зино қилмоқ ва Муҳаммад Алихону Лашкар бегларбеги шукуҳи ва шикоятини ва дашному ҳақоратини қилмоқ ва субҳидамда ит каби уйқуламоқ ва кундузи беҳуда сўзламоқдур. Худо амирини ва ўз хонининг қадрини ва валинеъмати шукри неъматини билмаган одам бизни(нг) подшоҳимиз қимматини нечук билсун?! Кет! Йўқол! Бизларга касофат ва шумлуғун юқмасун!” деб импротурига маълум айлаб, шарманда этиб қайтардилар. Бу сабаб бирла дўстлик қасри инҳидом топиб (бузулиб), муҳаббат ва ошнолик орадин кўтарилди.
Тақрибан сана 1266 ҳижрийда (милодий 1849-50 йили) Мусулмонқули мингбоши Хўқанддан Мулло Холбек қушбеги ва Мулло Каримқули мингбошига ёв бўлиб, Мусулмонқули мингбоши Хўқанд беги Ёқуббек Бадавлатни Оқмасжиддан олиб келиб, Тошкандга баҳодурбоши қилдилар. Бадавлат Мусулмонқули билан Чалчиқ (Чирчиқ) лабида урушиб, Мусулмонқули шикаст топиб, қирғизия тарафига қочти. Уни(нг) ўрнига Ўтамбой қушбегини мингбоши қилиб, Худоёрхон билан Хўқанд тарафига қайтдилар.
(давоми бор)
Муҳаммад Юнус бин Муҳаммад Амин
Манба: Muhammad Yunus Toib. Tarixi Alimquli amirlashkar//Sharq yulduzi. –1996. -№ 1-2.






Изоҳлар