Амир Темур империясида ҳинд филлари
• 149
XV аср бошларида Мовароуннаҳрнинг сиёсий ва маданий маркази бўлмиш Самарқанд нафақат меъморий дурдоналари, балки минтақа учун хос бўлмаган экзотик элементлари билан ҳам дунё сайёҳларини ҳайратга солган. Бундай ғайриоддий манзаралардан бири – шаҳар кўчаларида ва давлат маросимларида ҳинд филларининг намойиш этилиши эди. Бу ҳодиса Амир Темурнинг 1398-1399 йиллардаги Ҳиндистон юришининг бевосита натижаси бўлиб, империянинг моддий ва ҳарбий қудрати рамзига айланган.
Соҳибқирон Амир Темурнинг Деҳли султонлигига қарши олиб борган ҳарбий кампанияси натижасида Мовароуннаҳрга катта миқдордаги бойликлар билан бирга, 90 дан ортиқ жанговар филлар ҳам олиб келинган. Ўша даврда Марказий Осиё табиий иқлими ва географияси учун бу жонзотлар ниҳоятда ноёб ҳисобланарди. Тарихий манбаларга кўра, Темур филлардан нафақат жанговар куч, балки психологик устунлик ва давлат маҳобатини намойиш этиш воситаси сифатида ҳам фойдаланган.
Кастилия ва Леон қироли Энрике III’нинг элчиси Руи Гонсалес де Клавихо 1404 йилда Самарқандга келганида, ўз кундаликларида филлар ҳақида батафсил маълумотлар қолдирган. Элчининг ёзишича, Амир Темур саройидаги қабул маросимларида филлар алоҳида тартибда намойиш этилган. Клавихо уларнинг устига ўрнатилган ёғоч кўшкчалар (ҳавдалар) ва филларнинг турли маросимлардаги иштирокини ҳайрат билан тасвирлайди. Бу эса Самарқанднинг ўша даврда нафақат маданиятлар, балки ҳайвонот олами туташган глобал марказ бўлганини тасдиқлайди.
Темурийлар даври тарихчилари (масалан, Шарафиддин Али Яздий “Зафарнома” асарида) филларнинг қурилиш жараёнларидаги иштирокига ишора қиладилар. Хусусан, Самарқанддаги энг йирик лойиҳа – Бибихоним жоме масжиди қурилишида филлардан логистик мақсадларда фойдаланилган бўлиши ҳақида асосли тахминлар мавжуд. Озарбайжон, Ҳиндистон ва бошқа ўлкалардан келтирилган улкан мармар тошларни кўчиришда бу жонзотларнинг жисмоний кучидан фойдаланиш қурилиш суръатини тезлаштирган.
Самарқанд кўчаларида филларнинг ҳаракатланиши – Темурийлар империясининг фақат ҳарбий кучга эмас, балки мукаммал логистика тизимига ҳам эга бўлганини кўрсатади. Узоқ масофадан бундай йирик ҳайвонларни олиб келиш ва уларни маҳаллий иқлимга мослаштириш (боқиш, парваришлаш) давлат иқтисодий салоҳиятининг юқори бўлганидан далолат беради. Регистон ва унинг атрофидаги бозорларда турли халқ вакилларининг филлар билан тўқнаш келиши, Самарқандни ўша даврнинг чинакам чорраҳасига айлантирган.
Амир Темур даврида Самарқандда филларнинг мавжуд бўлиши шунчаки “экзотика” эмас, балки империянинг геосиёсий қамрови ва моддий ресурсларини бошқариш қобилиятининг исботи эди. Бу ҳодиса Темурийлар даври ренессансининг ўзига хос бир бўлаги бўлиб, Марказий Осиё тарихида мисли кўрилмаган маданий ва технологик алмашинувнинг рамзи бўлиб қолади.







Изоҳлар