Қояларга битилган тарих: Нурота тоғларида янги археологик ёдгорликлар топилди
• 30
Самарқанд вилоятининг Қўшработ туманида ибтидоий жамоа ҳаётига оид янги археологик ёдгорликлар – табиий минерал бўёқлар ёрдамида ишланган ноёб қоятош тасвирлари ҳамда бронза даврига мансуб муҳим манзилгоҳ излари топилди. Нурота тоғ тизмасининг тоғли ва тоғолди ландшафтида қайд этилган мазкур топилмалар минтақа қачон ва қандай босқичларда ўзлаштирилганини, ибтидоий аҳолининг табиий ресурслардан фойдаланиш стратегиясини ҳамда қўшни ҳудудлар билан ўрнатган этно-маданий алоқаларини фундаментал ўрганиш учун янги манбавий асос яратди.
Тадқиқот жараёнида ЎзА ФА Яҳё Ғуломов номидаги Самарқанд археология институтининг илмий ходимлари А. Н. Холматов ва Т. З. Рўзибоев Оқчобсой маҳалласи ҳудудига қарашли Эгрижарсой, Хўжасой (Бадимин), Галажинсой ва Сумбулсой сойликларидаги тош айвонларнинг девор ҳамда шифтларида қадимий рангтасвир изларини қайд этдилар. Тасвирлар минерал пигмент – охра[1] ёрдамида чизилган. Тош айвонлар қоя юзасининг олдинга туртиб чиқиши оқибатида ҳосил бўладиган табиий бошпана бўлиб, қадимги инсоннинг дунёқараши ва эстетик тасаввурларини ўрганишда энг ишончли маконлар саналади. Қоятош санъатида тош юзасига ўйиб ёки уриб из тушириш орқали ҳосил қилинган намуналар петроглифлар[2] деб аталса, минерал бўёқлар билан чизилганлари қоятош рангтасвири (пиктография) ҳисобланади. Қўшработдаги ёдгорликларнинг асосий илмий қиммати ҳам айнан ўйма техника эмас, рангтасвир усулининг қўллангани билан изоҳланади.
Дастлабки типологик ва услубий таҳлиллар ушбу тасвирларни мезолит (ўрта тош даври) ёки неолит (янги тош даври) босқичларига оид бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда. Уларнинг абсолют ёшини аниқлаш кейинги босқичдаги лаборатория ва комплекс қиёсий тадқиқотларнинг бош вазифасига айланади. Бунда тасвирларнинг услуби, чизиқларнинг палимпсест[3] (бир-бирининг устига тушиши) ҳолати ва атрофдан топиладиган моддий маданият ашёлари солиштирилади. Минерал бўёқлар билан ишланган тасвирларни саналашда маълум технологик мураккабликлар мавжуд: охра таркибидаги темир оксидларида органик углерод бўлмагани боис, тўғридан-тўғри радиокарбон (C-14) таҳлили қўлланилмайди. Шу боис тадқиқотчилар бўёқ таркибига аралаштирилган эҳтимолий органик боғловчиларни ёки қоя юзасидаги оҳактош ва патина қатламларини микростратиграфик усулда таҳлил қилиш орқали санани аниқлаштирадилар.
Экспедициянинг яна бир муҳим кашфиёти туманнинг Пангат маҳалласи ҳудудида қайд этилди. Бу ерда учта локал нуқтадан бронза даврига хос сопол қолдиқлари йиғилгач, Қумолоқли қишлоғидан 700-800 метр шарқда 2×1 метр ҳажмдаги шурф (синов қазишмаси) очилди. Атиги икки квадрат метрлик кичик майдонда олиб борилган изланишлар натижасида 60 сантиметр қалинликдаги бой маданий қатлам[4] аниқланди. Қатламдан кўплаб кўҳна сопол синиқлари ва остеологик (ҳайвон суяги) қолдиқлар қайд этилган бўлиб, институт бу маълумотларни ҳудудда бронза даврига мансуб яшаш манзилгоҳи мавжудлигининг тўғридан-тўғри исботи сифатида баҳолади.
Археологияда сопол идишлар комплекси даврлаштиришнинг асосий хронологик кўрсаткичи ҳисобланади. Идишларнинг ясалиш морфологияси, гардиши, лой таркиби ва нақшлари қўшни воҳалар ёдгорликлари билан қиёсланиб, ҳунармандчилик анъаналари ҳамда минтақалараро иқтисодий алмашинув даражаси ойдинлаштирилади. Шунингдек, суяк қолдиқлари устида ўтказиладиган археозоологик таҳлиллар қадимги аҳолининг хўжалик юритиш типини, яъни овчилик ва чорвачиликнинг мутаносиблиги ҳамда истеъмол рационини аниқлашда муҳим маълумот беради. Ҳозирги босқичда лаборатория таҳлиллари бошланғич ҳолатда бўлиб, тўлиқ натижалар кенг кўламли қазишмалардан сўнг умумлаштирилади.
Нурота тизмасидаги бу янги ёдгорликлар Ўзбекистоннинг бой қоятош санъати харитасини муҳим маданий бўғин билан тўлдиради. Минтақадаги энг йирик ва машҳур археологик мажмуа – Навоий вилоятидаги Сармишсой[5] петроглифлари бўлиб, у ерда минглаб ўйма тасвирлар сақланган. Қўшработдаги рангтасвир ёдгорликларини ўрганишда эса иккита асосий академик аналог билан қиёслаш муҳим аҳамият касб этади: биринчиси – Қашқадарёдаги Сийпантош[6] қоятош рангтасвири мажмуаси бўлса, иккинчиси – Сурхондарёдаги машҳур Зараутсой (Зарауткамар) суратларидир. Ушбу ёдгорликларда ҳам бўёқнинг таркиби, геометрик ва анималистик рамзлар ҳамда ов анжомларининг тасвирланиши Нурота тоғларидаги янги топилмалар билан муштарак услубий илдизларга эга эканини кўрсатиши мумкин.
Қўшработ топилмалари олдига янги тарихий саволларни қўймоқда: ибтидоий жамоаларнинг Нурота тоғолди зоналарига илк кириб келиши қайси босқичларга тўғри келади, табиий бошпаналардан мавсумий ёки доимий тураржой сифатида фойдаланилганми ва ушбу қоя расмлари қадимий манзилгоҳлар билан ягона маданий тизимни ташкил этганми? Шу билан бирга, очиқ осмон остидаги бундай нозик обидаларни консервация қилиш ва асраб-авайлаш долзарб вазифа ҳисобланади. Қоя юзаларининг табиий емирилиши ва шўрланиши бўёқ қатламларининг кўчиб тушишига сабаб бўлиши мумкинлиги Сийпантош тажрибасида ҳам кузатилган эди. Қумолоқлидаги синов қазишмаси Нурота тоғлари бағрида ҳали очилмаган кенг кўламли археологик қатламлар мавжудлигини исботлаб, минтақанинг ибтидоий тарихини тиклашда мустаҳкам пойдевор бўлиб хизмат қилади.
Изоҳ ва шарҳлар:
[1] Охра – табиий гидратланган темир оксиди ва гил минералларидан ташкил топган минерал пигмент; таркибига қараб сариқ, қизғиш ва жигарранг тус беради. Ибтидоий даврда сув, ҳайвон ёғи ёки суяк илиги билан қориштирилиб, қоятош рангтасвирида кенг қўлланилган
[2] Петроглиф ва пиктография – петроглифлар тош юзасига қаттиқ жисм билан уриб, ўйиб ёки қириб туширилган расмлар бўлса, пиктография табиий бўёқлар воситасида чизилган қоятош рангтасвирини ифодалайди
[3] Палимпсест – қоятош санъатида бир даврга оид тасвир устига кейинги даврларда бошқа расмларнинг қайта чизилиши ҳодисаси; бу тасвирларнинг нисбий хронологиясини (қайси бири олдин, қайси бири кейин яратилганини) аниқлашда муҳим усул ҳисобланади
[4] Маданий қатлам – қадимий манзилгоҳларда инсоннинг яшаши ва хўжалик фаолияти (кул, овқат қолдиқлари, синиқ буюмлар, қурилиш қолдиқлари) натижасида шаклланган, органик ва минерал моддаларга бой тупроқ қатлами
[5] Сармишсой – Нурота тоғ тизмасининг жанубий ёнбағрида жойлашган, неолитдан ўрта асрларгача бўлган даврларни қамраб олувчи ва ЮНЕСКОнинг Дастлабки рўйхатига киритилган Ўзбекистондаги энг йирик петроглифлар мажмуаси
[6] Сийпантош – Қашқадарё вилояти Қамаши туманидаги тош айвонлар юзасига қизил ва жигарранг охра билан ишланган мезолит–бронза даврига оид ноёб қоятош рангтасвири ёдгорлиги







Изоҳлар