Сирли сарой: қадимги Кабудан шаҳри топилдими?
• 196
Самарқанд вилояти Жомбой туманидаги Мингтепа археологик ёдгорлигида милодий VIII асрнинг биринчи ярмига оид йирик меъморий мажмуа қолдиқлари аниқланди. Дастлабки хулосаларга кўра, ушбу иншоот маҳаллий ҳукмдорлар қароргоҳи – сарой вазифасини бажарган бўлиши мумкин. Саройнинг зал қисмида VIII асрга оид ҳайкалтарошлик намуналари ҳам топилган[1].
Кашфиёт илк ўрта асрларда Самарқанд Суғдида мавжуд бўлган шаҳарсозлик анъаналари, маҳаллий бошқарув тизими ва сарой маданиятини ўрганиш учун муҳим янги манба бўлиши кутилмоқда. Бироқ мутахассислар ҳозирча “ҳукмдор саройи” деган таърифни эҳтимолий илмий талқин сифатида қўлламоқда.
Сарой шаҳарнинг арк қисмида жойлашган
Маданий мерос агентлиги маълумотига кўра, меъморий қолдиқлар Мингтепа шаҳристонининг арк – қалъа ва маъмурий марказ қисмида очилган. Қазишмаларни Яҳё Ғуломов номидаги Самарқанд археология институти илмий ходимлари Амриддин Бердимуродов, Ҳусниддин Раҳмонов ва Нигора Маҳкамова олиб бормоқда.
Археологлар мажмуанинг милодий VIII аср биринчи ярмига тегишли меъморий тузилишини очишга муваффақ бўлган. Иншоотнинг қурилиш усули ва режавий ечимлари илк ўрта асрлар давридаги шаҳарсозлик, меъморчилик ҳамда давлат бошқаруви масалаларини ўрганишга ёрдам бериши таъкидланмоқда.
Сарой деб тахмин қилинаётган иншоотнинг залидан ҳайкалтарошлик намуналари топилган. Аммо уларнинг сони, ўлчами, қандай материалдан ишлангани ва кимларни тасвирлаши ҳали эълон қилинмади. Топилмаларни тозалаш, консервация қилиш ва илмий ўрганиш ишлари давом этмоқда.
Шу сабабли мажмуанинг айнан қайси ҳукмдорга тегишли экани ёки ҳайкаллар қандай сиёсий ва диний мазмунни ифодалагани ҳақида ҳозирча қатъий хулоса чиқариш мумкин эмас.
Мингтепа қаерда жойлашган?
Мингтепа ёдгорлиги Самарқанд шаҳридан тахминан 20 километр шимоли-шарқда, Жомбой тумани Қорамўйин маҳалласининг шимоли-ғарбида, Булунғур канали ўрта оқимида жойлашган[2].
“Мингтепа” номи “мингта тепалик” маъносини англатади. Ёдгорлик ҳудудида қадимги иморатларнинг вайрон бўлиши натижасида юзага келган кўплаб баландликлар сақлангани учун маҳаллий аҳоли орасида шу ном кенг тарқалган.
Археологик маълумотларга кўра, шаҳар уч асосий қисмдан ташкил топган:
- арк – ҳукмдор қароргоҳи ва маъмурий марказ;
- шаҳристон – мудофаа деворлари билан ўралган асосий шаҳар;
- работ – ҳунармандлар, савдогарлар ва аҳолининг бир қисми яшаган ташқи шаҳар.
2023 йилда Америка археология жамиятининг йиллик анжуманида тақдим этилган илмий тезисда Мингтепанинг шаҳар ҳудуди тахминан 35 гектар экани кўрсатилган. Ёдгорликнинг жанубий қисмида жойлашган арк ядроси 55-60 метр томонли майдон сифатида тавсифланган. Шаҳристон аркни шимол, шарқ ва ғарб томондан ўраб турган, унинг ташқарисида эса работ ҳудуди жойлашган[3].
Маҳаллий тадқиқотларда шаҳар майдони 40 гектарга яқин деб ҳам кўрсатилади. Рақамлардаги фарқ турли тадқиқотларда шаҳарнинг ички қисми, мудофаа деворлари ичидаги ҳудуд ёки барча археологик тепаликлар алоҳида ҳисоблангани билан боғлиқ бўлиши мумкин.
Мингтепа қадимги Кабуданми?
Тадқиқотчилар Мингтепани ёзма манбаларда Кабудан, Кобуд ёки Кобудон шаклида тилга олинган Суғд шаҳри билан тенглаштиради. Қадимги хитой ва ўрта аср араб манбаларида Кабудан Самарқанд Суғдининг шимолий қисмидаги алоҳида мулк ва шаҳар сифатида қайд этилган.
Археолог Алишер Бегматовнинг фикрича, Мингтепанинг географик жойлашуви, шаҳар тузилиши ва археологик материаллари уни Кабудан билан боғлаш имконини беради. Шаҳар Чоч, Уструшона ва Жиззах томондан Самарқанд воҳасига киришдаги муҳим манзиллардан бири бўлган.
Айни пайтда, халқаро илмий адабиётда бу тенглаштириш эҳтиёткорлик билан баён этилмоқда. Қазишма иштирокчилари 2023 йилги илмий тезисида Мингтепани Кабудан бўлиши “тахмин қилинаётган” шаҳар сифатида кўрсатган. Демак, Мингтепа ва Кабуданнинг айнан бир шаҳар экани кучли илмий гипотеза бўлса-да, уни бевосита тасдиқлайдиган ёзув ёки бошқа эпиграфик далил ҳали эълон қилинмаган.
Тарихий манбалар Кабуданни илк ўрта асрларда Самарқанд атрофида мавжуд бўлган Суғд мулкларидан бири сифатида кўрсатади. Суғд ягона марказлашган давлатдан кўра, Самарқанд, Панжикент, Кабудан, Бухоро, Кеш ва Иштихон каби бир қатор шаҳар-мулклардан ташкил топган сиёсий-маданий ҳудуд эди[4].
Шаҳар қачон пайдо бўлган?
Мингтепа ёдгорлигини дастлабки археологик ўрганиш 1983 йилда бошланган. Археолог Х. Охунбобоев ёдгорлик юзасидан йиғилган сопол идишлар асосида унинг хронологик доирасини V-XII асрлар деб белгилаган.
Кейинги йилларда Самарқанд археология институти, Япониянинг Киото санъат университети ва Берлин-Бранденбург фанлар академияси мутахассислари иштирокида мунтазам қазишмалар ўтказилди. Янги тадқиқотлар ёдгорликнинг дастлабки қатламлари милодий III асргача бориши мумкинлигини кўрсатмоқда.
Мингтепа VII-VIII асрларда энг юксак тараққиёт босқичига етган. Бу даврда шаҳарда пахса ва хом ғиштдан йирик уйлар, зодагонлар қароргоҳлари, ҳовлили турар-жойлар, ҳунармандчилик бинолари ва мустаҳкам мудофаа иншоотлари қурилган.
Шарқдан келган савдо карвонлари Мингтепада тўхтаб, кейин Самарқандга йўл олгани ҳақида ҳам фикрлар мавжуд. Шаҳарнинг йирик савдо йўли ва Самарқанд воҳасининг шимолий кириш қисмида жойлашгани уни ҳарбий, иқтисодий ва маъмурий жиҳатдан муҳим марказга айлантирган бўлиши мумкин.
Тангалар, ҳайкалчалар ва турар-жойлар
Мингтепадаги аввалги қазишмалар давомида кўплаб сопол идишлар, терракота буюмлари, кичик ҳайкалчалар ва мис тангалар топилган.
Топилмалар орасида:
- Суғд ҳукмдорлари зарб қилдирган мис тангалар;
- Хитойнинг Суй ва Тан сулолалари пулларига тақлидан ишланган тангалар;
- бир томонида эр-хотин тасвири туширилган танга;
- тамға ва “Хотун” ёзуви акс этган нумизматик намуна;
- хум, қозон, кўза, пиёла ва лаганлар;
- пахса ва хом ғиштдан қурилган йирик турар-жой бинолари мавжуд.
Шаҳарнинг шимоли-шарқий қисмида илк ўрта асрларга оид юздан ортиқ ҳовлили уй, зодагонларнинг ёзги қароргоҳлари, оддий деҳқон уйлари ва мавсумий турар-жойлар ўрни аниқлангани ҳам хабар қилинган[5].
Бу топилмалар Мингтепада ҳукмдорлар ва зодагонлар билан бир қаторда савдогарлар, ҳунармандлар ва деҳқонлар ҳам яшаган мураккаб шаҳар жамияти мавжуд бўлганини кўрсатади.
Аркда топилган деворий суратлар
2026 йил июнида Мингтепа аркида олиб борилган ўзбек-япон қазишмалари давомида VIII асрга оид деворий рангтасвир намуналари топилгани маълум қилинди.
Хабарларга кўра, қазишмалар вақтида эҳтимолий меҳроб ёки қурбонгоҳ жойлашган хона очилган. Хона деворларида қизил, кўк ва ҳаворанг бўёқ излари сақланган. Топилмалар реставрация қилинаётгани ва ишлар якунлангач, улар ҳақида батафсил илмий маълумот тақдим этилиши айтилган[6].
Деворий суратлар ҳамда 2026 йил июлида эълон қилинган ҳайкалтарошлик намуналари бир меъморий мажмуага тегишли бўлиши мумкин. Бироқ уларнинг ўзаро боғлиқлиги, хона қандай вазифани бажаргани ва тасвирларнинг мазмуни ҳали тўлиқ очиқланмаган.
Агар ушбу топилмалар сарой мажмуаси таркибига кириши тасдиқланса, Мингтепа Суғд монументал санъатининг Афросиёб, Панжикент ва Варахша каби машҳур марказлари қаторида ўрганилиши мумкин.
Шаҳарнинг таназзули
Археологларнинг дастлабки талқинига кўра, Мингтепадаги ҳаёт VIII асрнинг биринчи ярмида жиддий ўзгарган. Айрим тадқиқотчилар аҳолининг шаҳарни тарк этишини араб фатҳи билан боғлайди.
Маҳаллий тадқиқот материалларида VIII асрнинг иккинчи чорагида шаҳарнинг кўп қисмида ҳаёт тўхтагани, XI асрда – Қорахонийлар даврида эса айрим ҳудудларда яшаш қайта тиклангани қайд этилади.
Бироқ шаҳарнинг таназзулини фақат ҳарбий воқеалар билан изоҳлаш учун қўшимча археологик далиллар зарур. Савдо йўлларининг ўзгариши, сув таъминоти, сиёсий марказларнинг алмашиши ва аҳоли кўчиши каби омиллар ҳам бу жараёнга таъсир қилган бўлиши мумкин.
Янги топилманинг илмий аҳамияти
Мингтепада ҳукмдор саройи бўлиши мумкин бўлган мажмуанинг очилиши Самарқанд Суғди тарихини ўрганишда муҳим воқеадир. Агар иншоотнинг вазифаси кейинги тадқиқотларда тасдиқланса, у қуйидаги масалаларни ёритишга ёрдам беради:
- маҳаллий Суғд ҳукмдорларининг қароргоҳлари қандай қурилгани;
- арк, шаҳристон ва работ ўртасидаги маъмурий муносабатлар;
- ҳукмдор қабуллари ва сарой маросимлари ўтказилган хоналар;
- VIII аср ҳайкалтарошлиги ва деворий рангтасвир санъати;
- араб фатҳлари арафасидаги Суғд шаҳарларининг сиёсий ҳаёти;
- маҳаллий давлат бошқаруви ва шаҳар жамиятининг тузилиши.
Шу билан бирга, ҳозирги ахборот асосан дастлабки расмий хабарлар ва қазишма иштирокчиларининг баёнотларига таянади. Саройнинг тўлиқ режаси, стратиграфик маълумотлар, саналаш усуллари, ҳайкалларнинг илмий тавсифи ва лаборатория натижалари ҳали махсус рецензияланган мақола ёки қазишма ҳисоботи шаклида эълон қилинмаган.
Шунинг учун ҳозирги хулоса қуйидагича: Мингтепа аркида VIII асрнинг биринчи ярмига оид йирик меъморий мажмуа ва ҳайкалтарошлик намуналари топилгани тасдиқланган. Иншоотнинг маҳаллий ҳукмдор саройи экани эса асосли, аммо ҳали якуний тасдиқланмаган илмий талқиндир.
Манбалар ва изоҳлар:
[1] «Мингтепа ёдгорлигида милодий VIII асрга оид эҳтимолий ҳукмдорлар саройи аниқланди», Янги Ўзбекистон, 20.07.2026. Маданий мерос агентлиги маълумоти асосида.
https://yuz.uz/oz/news/mingtepa-yodgorligida-milodiy-viii-asrga-oid-ehtimoliy-hukmdorlar-saroyi-aniqlandi
[2] Рўзибоев Ф. «В Джамбае обнаружен древний город V-VIII веков», Самаркандский вестник, 07.05.2024. Мақолада археологлар Алишер Бегматов, Ҳусниддин Раҳмонов ва Амриддин Бердимуродовнинг маълумотлари келтирилган.
https://sv.zarnews.uz/post/v-djambae-obnarujen-drevniy-gorod-v-viii-vekov
[3] Begmatov A., Usami T., Rahmonov H. “Excavations at Mingtepa, a Sogdian Town near Samarkand”. Society for American Archaeology 88th Annual Meeting, 2023.
https://core.tdar.org/document/473301/excavations-at-mingtepa-a-sogdian-town-near-samarkand
[4] Grenet F., de la Vaissière É. “Sogdiana iii. History and Archaeology”, Encyclopaedia Iranica.
https://www.iranicaonline.org/articles/sogdiana-iii-history-and-archaeology/
[5] Раҳмонов Ҳ. «Мингтепада қадимий танга ва ҳайкалча топилди», Zarnews.uz, 08.08.2025.
https://zarnews.uz/uz/post/mingtepada-qadimiy-tanga-va-haykalcha-topildi
[6] «Настенные росписи в Джамбае», Самаркандский вестник, 17.06.2026.
https://sv.zarnews.uz/post/nastenne-rospisi-v-djambae







Изоҳлар