Сиздиқ султонни обрўсизлантириш операцияси: Россия империясининг Хивадаги махфий дипломатик ўйини

• 175

XIX асрнинг 60-йиллари охирида Россия империясининг Марказий Осиёдаги экспансиясига қарши курашган энг машҳур сиёсий ва ҳарбий арбоблардан бири – қозоқ халқининг миллий-озодлик ҳаракати етакчиси Кенесари хон[1]нинг ўғли Сиздиқ (Содиқ) султон[2] эди. У дастлаб Қўқон хонлиги, кейинроқ Бухоро амирлиги қўшинлари сафида рус босқинига қарши жанг қилди. Бу давлатлар мағлубиятга учрагандан сўнг эса Хива хонлигига ўтиб, туркман отлиқ лашкарларига қўмондонлик қилди. Сиздиқ султоннинг ҳарбий маҳорати ва минтақадаги катта нуфузи Туркистон генерал-губернатори Константин фон Кауфман[3]ни жиддий ташвишга соларди. Шу боис Россия маъмурияти унга қарши фақат ҳарбий куч билан эмас, балки сиёсий-психологик таъсир ва дипломатик найранглар орқали ҳам кураш олиб боришга қарор қилди. Асосий мақсад Сиздиқ султонни хиваликлар кўз ўнгида обрўсизлантириш ва унга бўлган ишончни сусайтириш эди. Бу махфий вазифани бажариш учун Перовск[4] уезидан бўлган, Россия хизматидаги қозоқ султони Давлет Бушаев танланди. У Туркистон маъмуриятининг махфий кўрсатмалари билан 1869 йил 7 сентябрда Хивага йўл олди.

Уруш тарихчиси М. Терентьев[5]нинг «Россия ва Англия Ўрта Осиёда» (1875) номли фундаментал асарида ёзилишича, Бушаев ўн тўрт кунлик сафардан кейин Хивага етиб келганда маҳаллий аҳоли уни «Элчи, элчи!» деган ҳайқириқлар билан кутиб олган. Бироқ хонлик амалдорлари унга нисбатан эҳтиёткор ва совуқ муносабатда бўлган. Хонликнинг бош вазири – Қушбеги[6] рус маъмуриятининг Сиздиқ султон ҳақидаги ҳақиқий муносабатини билиш мақсадида элчига савол берганида, Бушаев Кауфман топшириғига мувофиқ атайлаб уйдирма маълумотни тарқатади. Унинг айтишича, руслар Сиздиқ султонни ўзларининг яширин ҳамкори деб ҳисоблар, у қаерда пайдо бўлса, рус қўшинлари ўша ерни осонлик билан эгаллар экан. Бушаев бу фикрни янада кучайтириш учун: «Қўқон ўз шаҳарларидан айрилди, Бухоро Самарқанддан маҳрум бўлди, энди эса у сизларнинг орангизда», деган мазмундаги гапни айтади. Бу орқали у Хива раҳбариятида Сиздиқ султонга нисбатан шубҳа ва ишончсизлик уйғотишга интилган. Гарчи бу баёнотдан кейин Бушаев қуролсизлантирилиб, у жойлаштирилган ҳовли қўриқ остига олинган ва ўзи уч ой давомида ҳибсда сақланган бўлса-да, Терентьевнинг қайд этишича, тарқатилган бу дезинформация Хива ҳукумати қарорларига муайян даражада таъсир кўрсатган.

Айни шу пайтда Оренбург даштларида Россия ҳукуматига қарши маҳаллий аҳолининг қуролли чиқишлари кучайиб, Урал ва Эмба истеҳкомларидан рус қўшинларининг отлари оммавий равишда ҳайдаб кетилгани ҳамда Хива қўшинлари Россия чегаралари томон ҳаракатланаётгани ҳақидаги хабарлар империя ҳарбий раҳбариятини жиддий ташвишга солди. Фон Кауфман бунга жавобан Қозали ва Перовск уездларидаги ҳарбий кучларни ягона штаб-офицер қўмондонлиги остида бирлаштирди ҳамда Қозали ва Жиззахдан разведка отрядларини Янгидарё[7] ва Бўкантов тоғ[8]лари томон йўллади. Қозали[9] отрядининг асосий вазифаси Сиздиқ султоннинг Сирдарё бўйидаги рус истеҳкомларига эҳтимолий ҳужумининг олдини олиш ҳамда унинг Дауқара[10] кўли атрофида тўпланаётган кучларини тўхтатишдан иборат эди. Хива хони Сиздиқ султоннинг режалаштирилаётган юришини қўллаб-қувватлаб, унга юксак эҳтиром рамзи сифатида безатилган тўққизта нар[11] юборган эди. Бироқ рус қўшинларининг Янгидарё томон катта куч билан яқинлашаётгани ҳақидаги хабар келгач, вазиятнинг кескинлашганини ҳисобга олган хон Сиздиқ султоннинг ҳарбий тайёргарликларини тўхтатишни буюрди.

 

Изоҳлар:

[1] Кенесари хон (1802-1847) – Қозоқ хонлигининг сўнгги хонларидан бири. У 1837-1847 йилларда Россия империясининг босқинчилик сиёсатига қарши кенг кўламли миллий-озодлик қўзғолонига бошчилик қилган

[2] Сиздиқ (Содиқ) султон (1837—1914) – қозоқ миллий-озодлик ҳаракати етакчиси Кенесари хоннинг ўғли, XIX асрда Россия империясининг Марказий Осиёдаги босқинчилик сиёсатига қарши курашган машҳур ҳарбий ва сиёсий арбоб. У Қўқон хонлиги, Бухоро амирлиги ва Хива хонлиги сафида рус қўшинларига қарши жанг қилган

[3] Константин фон Кауфман (1818-1882) – Россия империясининг Туркистон ўлкасидаги биринчи генерал-губернатори (1867-1882). Унинг даврида Тошкент, Самарқанд, Бухоро амирлигининг катта қисми ва Қўқон хонлиги Россия тасарруфига ўтган

[4] Перовск (Оқмачит) – Сирдарё бўйидаги Қўқон хонлигига қарашли Оқмачит қалъаси 1853 йилда Россия томонидан босиб олингач, генерал В. Перовский шарафига Перовск деб қайта номланган. Ҳозирги Қизилўрда шаҳри

[5] М. Терентьев (Михаил Африканович Терентьев, 1837-1909) – Россия империяси армияси генерали, ҳарбий тарихчи ва шарқшунос. XIX асрда Туркистонда хизмат қилган ва Россиянинг Марказий Осиёни босиб олиши тарихи ҳақида бир қатор асарлар ёзган. Унинг «Россия ва Англия Ўрта Осиёда» («Россия и Англия в Средней Азии», 1875) асари Россия империяси нуқтаи назаридан ёзилган муҳим тарихий манбалардан бири ҳисобланади, бироқ ундаги воқеалар ва баҳолар империя маъмурияти позициясини ҳам акс эттириши мумкин

[6] Қушбеги – Хива ва Қўқон хонликларида хондан кейинги энг юқори маъмурий-сиёсий лавозим бўлиб, бош вазир ва ички бошқарув раҳбари вазифасини бажарган

[7] Янгидарё – Сирдарёнинг тарихий ўзанларидан бири. XIX асрда у Хива хонлиги билан Россия чегараси ўртасидаги муҳим ҳарбий йўналишлардан бири ҳисобланган

[8] Бўкантов тоғлари – Қизилқум ҳудудида жойлашган паст тоғ тизмаси. XIX асрда Россия қўшинлари ва маҳаллий лашкарлар ҳаракатида муҳим мўлжал вазифасини ўтаган

[9] Қозали – Сирдарёнинг қуйи оқимида жойлашган Россия ҳарбий истеҳкоми ва уезд маркази. XIX асрнинг иккинчи ярмида Россиянинг Хива томон юришлари учун асосий таянч пунктларидан бири бўлган

[10] Дауқара (Дау-Кара) – Амударё дельтасига яқин, ҳозирги Қорақалпоғистон ҳудудида жойлашган тарихий ҳудуд ва кўл. XIX асрда ҳарбий кучлар тўпланадиган муҳим нуқталардан бири ҳисобланган

[11] Нар – вояга етган эркак туя. Ўрта Осиёда юк ташиш ва ҳарбий эҳтиёжларда кенг қўлланилган

Вам может также понравиться...

1 комментарий

  1. Фойдаланувчи:

    Демак, Сиздиқ султондан росмана қўрқишган эканда?

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *