Яккабоғ: Ҳисор сувлари суғорган тарих | «Ўзбекистон манзиллари» туркуми. 2-мақола
• 58
XIX асрнинг тўқсонинчи йилларида Яккабоғ беги Мирза Салимбек йигирма уч нафар ҳамроҳи билан тоғ бағридаги сирли Қалъаи Широнни кўришга йўл олади[1]. Саратон чилласи бўлишига қарамай, тоғда тун шу қадар совуқ кечадики, йўловчилар чодир ўртасида гулхан ёқиб, исиниш учун олов атрофида тинимсиз айланиб ўтиришга мажбур бўладилар. Эртасига эса Яккабоғдарё бошланадиган икки баланд тоғ оралиғида ғаройиб табиат манзараси намоён бўлади[2]: даранинг бир ёнбағрида ёввойи зардоли, гилос, олма ва олча дарахтлари эндигина гулга кирган, қуёшга рўпара қарши томонида эса зардолилар аллақачон яшил довучча тугиб улгурган эди.
Биргина шу манзара Яккабоғ табиатининг бутун руҳини очиб беради. Бу заминда баландлик, сув ва қуёш ҳар қадамда янги бир иқлим яратади. Ҳозирги Яккабоғ шаҳри туманнинг замонавий маркази саналса[3], унинг ёнидаги Эски Яккабоғ шаҳарчаси ўтмишдаги беклик қўрғони ва мадрасалар хотирасини сақлаб туради. Шу боис бу ўлка ҳақидаги ҳикоя шаҳар кўчаларидан бошланиб, дарё ёқалаб кетган кўҳна қишлоқлар, қадимги тепаликлар ва Ҳисор тоғларининг осмонўпар дараларига уланиб кетади.
Қашқадарё вилоятининг шарқий қисмида жойлашган бу ҳудуднинг шарқий уфқини Ҳисор тизмасининг Чақчар, Бешнов ва Хонтахта каби виқорли тармоқлари тўсиб туради. Ғарбга томон юрилган сари қояли тоғлар юмалоқ адирларга, адирлар эса бепоён Қашқадарё текисликларига туташади. Табиат ҳам шу рельефга монанд ўзгариб боради: тоғли минтақада ёғингарчилик мўл ва ҳаво салқин бўлса, текислик қисмида ёз жазирама ҳамда қуруқ келади. Йиллик ёғиннинг қарийб етмиш фоизи қиш ва баҳор ойларига тўғри келиши[4] адирлардаги лалми ғаллачилик учун табиий замин яратади, тоғдан тушган дарё ва сойлар эса воҳадаги пахтазорлар, боғ-роғлар ва ипакчилик хўжаликларини сув билан таъминлайди.
Воҳа ҳаётини ҳаракатга келтирувчи асосий куч – узунлиги тўқсон тўққиз километрга етадиган Яккабоғдарёдир[5]. Қашқадарё ҳавзасида серсувлиги бўйича Оқдарёдан кейин иккинчи ўринда турадиган бу дарё Ҳисор тоғларининг қарийб тўрт минг метр баландликдаги қор ва музликларидан бошланади. Қизиғи шундаки, у тоғдан текисликка тушгунга қадар ўз оқими давомида бир неча бор ном алмаштиради: энг юқори бошланиш нуқтасида Ирғайли, қўриқхона ўрмонлари орасида Саритўқай, қуйироқда эса ёзги тошқин пайтида қизил гил лойқаси билан бўялиб оққани учун Қизилдарё деб аталади[6]. Эски Яккабоғ яқинида тоғ сиқувидан кенгликка чиққан дарё икки ўзанга – шимоли-ғарбий Яккабоғдарё (Қизилсув) ва ғарбий Қорабоғдарё тармоқларига бўлиниб кетади. Ўрта асрларда бу дарё Хушкруд номи билан машҳур бўлиб, унинг соҳиллари Кеш вилоятининг алоҳида маъмурий деҳқончилик даҳаси – рустагини ташкил этган[7].
Март ойидан августгача тўлиб оқадиган дарёнинг энг серсув палласи май ва июнь ойларига тўғри келади. Хонтахта тоғининг шимолий ёнбағридаги булоқлардан бошланувчи ўн бир километрлик Бобошодисой (юқори оқимида Чиёнлисой деб ҳам юритилади) каби кичик ирмоқлар эса баҳорда қор ва ёмғир сувлари билан жўшиб оқса-да, ёз чилласида қуйи оқимида қуриб қолади, бироқ уларнинг серўт ҳавзаси чорва учун ажойиб ёзги яйловга айланади[8]. Баҳорги тошқин сувларини жамғариб, экинзорларга бир маромда етказиш мақсадида воҳада Қорабоғ, Нўғайли ва Янгиқўрғон сув омборлари барпо этилган бўлиб, Дархон, Бешариқ, Хўжаилғор ҳамда Қуржаб ариқлари орқали сув дала ва қишлоқларга таралади[9].
Ўлканинг «Яккабоғ» деб аталиши ҳам сув ва замин уйғунлигидан туғилган боғдорчилик анъанасига бориб тақалади. Луғавий жиҳатдан бу ном атрофида бошқа дарахтзорлар бўлмаган, дашт ва адирлик ўртасида алоҳида ажралиб турган боғни англатади[10]. Қадимги тил қатламларида «боғ» сўзи дастлаб умумий мевазорни эмас, балки айнан токзор ва узумзорни билдиргани инобатга олинса, жой номида бу заминда узумчилик ва чорбоғ маданияти нақадар эрта шакллангани акс этади.
Бу ердаги ўтроқ деҳқончилик ва шаҳарсозлик илдизлари уч минг йиллик ўтмишга эга. Туманнинг Ўрта ҳудудидаги Тўрткўлтепа ёдгорлиги сўнгги бронза ва илк темир даврларига мансуб кўҳна манзилгоҳ ҳисобланса[11], Хўжа Илғор тепалигидаги маданий қатламлар милоддан аввалги VI-IV асрлардан то милодий XVI асргача ҳаёт узлуксиз давом этганидан гувоҳлик беради. Яккабоғ шаҳри ҳудудидаги Сандалтепа VII-XIII асрларда гавжум маскан бўлган. Айниқса, туманнинг шимолий дашт қисмидаги Қизилқўрғонтепа яқинидан топилган XI-XII асрларга оид Қизилчакориз иншооти аждодларнинг муҳандислик заковатини кўрсатади[12]: диаметри тўқсон сантиметрли бош қудуқ ва унга ер ости лаҳми орқали туташган қудуқлар тизими тоғ этагидаги сизот сувларини тўплаб, нишаб бўйлаб қурғоқчил дашт юзасига чиқариб берган.
Ўрта асрларда Кеш воҳасининг муҳим таянчи бўлган бу замин жаҳон тарихига Соҳибқирон Амир Темурни етказиб берди[13]. Улкан салтанат асосчиси 1336 йил 9 апрелда ҳозирги Яккабоғ тумани марказидан тўрт километр масофада жойлашган Хўжа Илғор қишлоғида, барлос уруғининг эътиборли бекларидан Амир Тарағай ва Текинахотун оиласида дунёга келган[14]. Хўжа Илғор номи қадимги тилларда «муқаддас тош қўрғон» маъносини англатиши ёки шу ерда мақбараси жойлашган Хўжа Ҳасан Илғорий (Хўжа Муҳаммад ибн ал-Қосим) номи билан боғлиқлиги ҳақида қарашлар бор[15]. Халқ хотирасида эса бу маскан билан боғлиқ бир неча ривоят яшаб келади: маҳаллий нақлларга кўра, Текинахотун бўлажак саркардани қишлоқ четидаги қадимий қудуқ яқинида дунёга келтирган бўлиб, бугунги кунда мажмуа ҳудудида ўша қудуқ ўрни, етти юз йиллик кекса тут дарахтлари ҳамда ёш Темурбек куч синаб кўтарган деб ишониладиган юз килограммлик “полвон тош” сақланган[16]. Мақбара пойидаги «Чиллабулоқ» чашмаси эса, бошқа бир ривоятга кўра, жангда яраланган Хўжа Илғорнинг туяси шу масканда чўкканида, сув чиқариш учун ерга қилич санчилишидан қайнаб чиққан экан. Туманнинг Хонақоҳ қишлоғида эса Хожа Баҳоуддин Нақшбанднинг замондоши ва муриди бўлган XV аср мутасаввифи Бобо Шоди (Шоди Шайх) зиёратгоҳи ҳамда Мирзо Улуғбек томонидан Катта Лангар хонақоҳига вақф қилинган бешта амлокнинг тарихий излари сақланиб қолган.
Бухоро амирлиги даврида Яккабоғ ўн битта амлокдорликни (Бешариқ, Дўюл, Қорабоғ, Имом Яъқуб, Бўзариқ, Самоқ, Тошқўрғон, Бобо Шоди, Қораёғоч каби маъмурий ҳудудларни) бирлаштирган мустақил беклик марказига айланди[17]. Эски Яккабоғдаги баланд тепалик устида жойлашган бек ўрдаси мустаҳкам девор ва кекса чинорзор боғлар билан ўралган эди. Ташқи қалъага шарқдан Кунчиқар ва ғарбдан Кунботар дарвозалари орқали, ҳукмдор саройи жойлашган ички аркка эса Кўкдарвоза ҳамда Оқдарвозадан кирилган. Қалъа ичида Мучин, Татар, чўян қуювчи усталар яшаган Дегрез, Шаршар, Жийда, Араб ва Мадраса номли еттита гавжум гузар, дарёнинг ўнг соҳилида эса катта бозор ва карвонсаройлар фаолият юритган.
Қўрғон ҳудудидаги энг муҳташам обида – Ёдгор Валлома (Ёдгор девонбеги) мадрасасидир[18]. Бурчакларига оқ ва зангори сиркор ғиштлар билан безатилган бурж-гулдасталар ишланган, гумбазли масжид, миёнсарой ва мақбарадан иборат бу мажмуа Яккабоғни қирқ йилдан ортиқ (1799-1842) бошқарган маърифатпарвар бек Ёдгор Валламий томонидан XIX аср бошида Бухоро олий мадрасалари андозасида бунёд этилган[19]. Пештоқига форсий тилда «Тоза сув ва кенг ҳаволи жойда кўркам қилиб қурилди… Тамоми ихлос бирла буни „Ёдгорнинг иморати“ деди» деган сўзлар битилган икки қаватли мадрасанинг пастки қаватида йигирма учта, юқори қаватида йигирма иккита – жами қирқ бешта ҳужра бўлиб, унда Бухородан таклиф этилган мударрислар талабаларга сабоқ берган.
Мақола аввалида эсланган Яккабоғ беги Мирза Салимбек (1893-1898 йилларда ҳукмронлик қилган) ўз хотираларида бекликнинг бошқарув ва хўжалик ҳаёти билан бирга[20] Тошқўрғон қишлоғи яқинидаги Қалъаи Широн («Шерлар қалъаси») – бугунги Амир Темур ғори ичини ҳам биринчилардан бўлиб тасвирлаб қолдирган. Қоронғи ер ости дунёсини кўриш учун фонус, темир машъала, зиғир ёғи ва шам ғамлаб олган бек ҳамроҳлари билан қирқ-эллик қадам юқоридаги қадимий дарвоза ўрнидан кириб, тоғ жинсини ўйиб ишланган, икки ёнига тош охурлар ва мармар устунчалар ўрнатилган баҳайбат «Отхона»ни кўради: унинг шифти шу қадар баланд эдики, отлиқ киши қўлида қилич кўтарса ҳам тепага етмасди. Ичкарироқда эса тош супалар, қўл тегирмонлари ва Бухоронинг заргарлик гумбазини эслатувчи кенг зал бўлиб, зал ўртасида ёқут тусли оқ мармардан ҳосил бўлган улкан устун пастки таглиги узилган ҳолда шифтдан муаллақ осилиб турарди.
Кейинчалик, 1950-1952 йилларда ғор археологлар томонидан текширилганида, шимолий ва жанубий ғорлар оғзида баландлиги икки-тўрт метрлик мудофаа тош деворлари борлиги аниқланган[21]. Тарихчилар бу табиий қалъа ўрта асрларда Муқанна издошларига ёки ёш Темурбек ва унинг йигитларига паноҳгоҳ бўлгани ҳақидаги халқ ривоятлари бежиз эмаслигини таъкидлайдилар[22]. Деворлари икки-уч юз метрга етадиган олти километрлик маҳобатли каньон бағридаги бу ғор тоғ ичига бир неча юз метр кириб боради ва ўн метрлик ер ости шаршараси ҳамда кўли билан якунланади¹⁸; ғор билан Тошқўрғон қишлоғи оралиғидаги қояларда эса миллион йиллик динозавр излари тошга муҳрланиб қолган.
XX асрда Яккабоғ ҳаётига янги суръат кириб келди. Дастлаб темирйўл тармоғи тортилиб, Яккабоғ бекатида йўловчилар кутиш зали ва темирйўлчилар маҳалласи пайдо бўлди[23]. 1926 йил 29 сентябрда Яккабоғ тумани ташкил этилиб, 2026 йилда ўзининг юз йиллик довонини қаршилади. Темирйўл бекати атрофида ўсган аҳоли пункти 1978 йилда замонавий шаҳар мақомини, Эски Яккабоғ эса 1989 йилда шаҳарча мақомини олди.
Туманнинг баланд тоғли қисми бугун Шаҳрисабз, Яккабоғ ва Қамаши туманлари ҳудудини қамраб олган саксон бир минг гектарлик Ҳисор давлат қўриқхонаси тизимига киради[24]. Абадий музликлар ва шаршаралар макони бўлган ушбу қўриқхонада 1298 тур ўсимлик ҳамда 276 тур умуртқали ҳайвон – жумладан, қор қоплони, қўнғир айиқ, Туркистон силовсини, қизил суғур ва Сибирь тоғ эчкиси муҳофаза остига олинган. 2026 йил 30 сентябрдаги ҳукумат қарори билан Яккабоғ туманидаги Амир Темур ғори Ўзбекистонда спелеотуризмни (ғор туризмини) ривожлантириш имконияти юқори бўлган ўнта ноёб табиат объекти рўйхатига киритилди[25].
Тоғ ва дашт туташган бу замин нафаси замонавий ўзбек адабиётига ҳам кўчган. Туманнинг Тошқўрғон қишлоғида туғилган тарихчи-адиб Ҳаким Сатторий ўлка ўтмиши ва Соҳибқирон тарихига оид асарлар яратган бўлса[26], Қишлиқ қишлоғида 1953 йилда таваллуд топган таниқли ёзувчи Нормурод Норқобилов «Зангори кўл» (1987), «Пахмоқ» (1997), «Темур ғори» (1999), «Овул оралаган бўри» (2005), «Қоялар ҳам йиғлайди» ва «Тоғдаги ёлғиз одам» каби қисса ва романлари орқали Яккабоғ табиати, жонзотлар дунёси ва тоғ одамларининг бетакрор феъл-атворини бадиий адабиёт мулкига айлантирди[27].
Яккабоғ тарихини варақлаш – Ҳисор музликларидан тушган дарё ўзани, дашт остидаги қадимий кориз, Хўжа Илғордаги Соҳибқирон бешиги, беклик қўрғонининг тўрт дарвозаси ва машъала ёруғида кўринган тоғ ғорини ягона занжирда кўриш демакдир. Дарё қуйидаги далаларга обиҳаёт улашганидек, бу заминнинг тошлари, ёдгорликлари ва китобларга кўчган хотиралари ҳам ўтмиш билан бугунни бир-бирига боғлаб туради.
Яккабоғ ҳақида қизиқарли фактлар
- Тоғнинг бир тарафи баҳор, иккинчи тарафи ёз: 1890-йилларда Яккабоғ беги Мирза Салимбек ёз чилласида Қалъаи Широнга борганида, тунда совуқдан чодир ичида гулхан ёқиб исинган, эртасига эса Яккабоғдарё бошланадиган даранинг бир ёнбағрида мевали дарахтлар энди гуллаётгани, қарши ёнбағрида эса зардолилар довучча тугиб бўлганига гувоҳ бўлган.
- Беш бор исм ўзгартирадиган дарё: узунлиги 99 километр бўлган Яккабоғдарё ўрта асрларда Хушкруд деб аталган; ҳозир эса бошланишидан қуйи оқимига қадар кетма-кет Ирғайли, Саритўқай, Қизилдарё (ёзда қизил гил лойқаси оққани учун), Яккабоғдарё (Қизилсув) ва Қорабоғдарё номлари билан аталади.
- Орасини тўққиз аср ажратган ер ости сув йўли: Яккабоғнинг шимолий даштида XI-XII асрларда қурилган Қизилчакориз иншооти аниқланган бўлиб, қадимги усталар бош қудуғи 90 сантиметрли ер ости лаҳмлари орқали сизот сувларини қурғоқчил текисликка чиқарганлар.
- Жаҳонгир туғилган қишлоқ ва 100 килограммлик «полвон тош»: Амир Темур 1336 йил 9 апрелда Яккабоғдаги Хўжа Илғор қишлоғида туғилгани XV аср тарихчиси Ибн Арабшоҳ асарида ёзиб қолдирилган; қишлоқда 700 йиллик тутлар, 17 хил маъданли қудуқ ва ривоятларда ёш Темурбек кўтариб машқ қилган деб айтиладиган 100 килограммлик тош сақланган.
- Отлиқнинг қиличи шифтига етмайдиган ғор ва динозавр излари: Амир Темур ғорининг (Қалъаи Широн) биринчи зали – тош охурли «Отхона» шу қадар баландки, отлиқ одам қўлида қилич кўтарса ҳам шифтга етмайди, ичкарида эса ёқут тусли муаллақ мармар устун ва 10 метрлик ер ости шаршараси бор; ғор яқинидаги Тошқўрғон қояларида миллион йиллик динозавр излари қотиб қолган.
- Тўрт дарвозали қўрғон ва 45 ҳужрали мадраса: Эски Яккабоғдаги беклик қалъасига Кунчиқар ва Кунботар, ички аркка эса Кўкдарвоза ва Оқдарвозадан кирилган; қўрғондаги икки қаватли Ёдгор Валлома мадрасасида эса 45 та ҳужра (пастда 23 та, юқорида 22 та) бўлган.
- Қор қоплони макони ва 2026 йилги спелеотуризм маркази: туманнинг баланд тоғли қисми қор қоплони ва Туркистон силовсини яшайдиган Ҳисор давлат қўриқхонасига туташ бўлиб, 2026 йил 30 сентябрдаги ҳукумат қарори билан Амир Темур ғори Ўзбекистоннинг 10 та устувор спелеотуризм объекти сафига киритилган.
Манбалар:
[1] Мирза Салимбек. «Тарихи Салимий» (Бухоро амирлиги тарихига оид манба). Тошкент: Akademiya, 2009, 96–102-бетлар
[2] Сатторий Ҳ. «Тошқўрғон аро тилсимлар» // Oyina.uz, 03.08.2021
[3] Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. «Яккабоғ» мақоласи // Qomus.info
[4] Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. «Яккабоғ тумани» мақоласи // Qomus.info
[5] Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. «Яккабоғдарё» ва «Бобошодисой» мақолалари; Яккабагдарья — тарихий-географик маълумотлар
[6] Ўша манба
[7] Ўша манба
[8] Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. «Яккабоғ тумани» мақоласи // Qomus.info
[9] Ўша манба
[10] Худойберганов Р. Й., Улуқов Н. «Ўзбекистон жой номларининг изоҳли луғати». Тошкент, 2022 (шунингдек: Нафасов Т. «Қашқадарё қишлоқномаси», 2009)
[11] Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк объектлари миллий рўйхати тўғрисидаги қарори // Lex.uz
[12] Суюнов С. ва бошқ. «Ўзбекистоннинг археологик ёдгорликлари каталоги: Қашқадарё вилояти Яккабоғ тумани». Самарқанд археология институти, 2024
[13] Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. «Амир Темур» мақоласи // Arboblar.uz
[14] Ибн Арабшоҳ. «Ажойиб ал-мақдур фи тарихи Таймур» / Акбаров Р. «Соҳибқирон Амир Темур туғилган қишлоқ» // Nasafziyo.uz, 2020
[15] Жўраева С. «Қашқадарё воҳасидаги маҳаллий зиёратгоҳлар» // Жамият ва инновациялар, Special Issue – 03 (2024), 7–15-бетлар
[16] Шокиржонов Ш. «Амир Темур таваллуд топган Хўжа Илғор қишлоғида нималар бўлаяпти?» // Kun.uz, 05.04.2018
[17] Бердиев Ж. Яккабоғ беклиги шаҳарсозлиги, дарвозалари ва гузарлари тарихига оид тадқиқот // The Lingua Spectrum
[18] Ўзбекистон Миллий энциклопедияси. «Ёдгор Валлома мадрасаси» мақоласи // Qomus.info
[19] «Ёдгор Валлома мадрасаси» — меъморий ва эпиграфик маълумотлар.
[20] Норқулов Н. К. «Тарихи Салимий» — тарихий манба сифатида (кириш мақоласи) // Vostlit.info
[21] Сагдуллаев А. С. Мирза Салимбекнинг «Тарихи Салимий» асарига сўзбоши // Vostlit.info
[22] «Амир Темур ғори» табиий-тарихий тавсифи // Meros.uz.
[23] Эрназаров А., Амирқулов Ш. Қашқадарё воҳаси ва Яккабоғ темирйўл бекати тарихига оид тадқиқотлар // ҚарДУ хабарлари
[24] Ўзбекистон Республикаси Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси. «Ҳисор давлат қўриқхонаси» // Gov.uz
[25] Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 30 сентябрдаги «Ўзбекистонда спелеотуризмни жадал ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 530-сон қарори // Lex.uz
[26] «Ҳаким Сатторий (1953)» ижодий биографияси // Ziyouz.uz
[27] Усмонова Н. «Нормурод Норқобилов – табиатнинг камтар куйчиси» // ЎзА (Uza.uz), 23.11.2024







Изоҳлар