Тоғу Балиқ – қадимги туркларнинг йўқолган шаҳри

• 131

Мўғулистоннинг Туул дарёси водийсида олиб борилаётган археологик қазишмалар қадимги турклар тарихидаги энг қизиқарли жумбоқлардан бирини ечиши мумкин. Олимлар бу ерда аниқланган йирик шаҳар харобаларини Билга хоқон ва Култегин битикларида тилга олинган Тоғу Балиқ билан боғламоқда. Асрлар давомида бу шаҳарнинг фақат номи маълум бўлиб, унинг қаерда жойлашгани, қандай кўринишга эга бўлгани ва унда кимлар яшагани ҳақида аниқ археологик маълумотлар йўқ эди. Энди эса Туул водийсида топилаётган иншоотлар, сопол буюмлар ва ишлаб чиқариш излари қадимги битикларда қайд этилган шаҳарнинг қолдиқлари бўлиши мумкин.

Агар бу тахмин кейинги тадқиқотлар билан тасдиқланса, Тоғу Балиқ қадимги турк халқларининг энг илк шаҳар марказларидан бири сифатида тарихга кириши мумкин. Бу кашфиёт нафақат йўқолган шаҳарнинг ўрнини аниқлаш, балки туркий жамиятларнинг шаҳарсозлиги, хўжалиги ва ўтроқ ҳаётга муносабати ҳақидаги қарашларни ҳам жиддий равишда кенгайтириш имконини беради.

Битикларда сақланиб қолган шаҳар

Image credit: tika.gov.tr

Тоғу Балиқ VIII асрда ўрнатилган Билга хоқон ва Култегин ёдгорликларида Кўк турклар Тўққиз ўғузлар билан жанг қилган жойлардан бири сифатида қайд этилган. Тўққиз ўғузлар Кўк турклар давлатининг муҳим сиёсий ва ҳарбий кучларидан бири бўлиб, улар баъзан хоқонлик таркибида ҳаракат қилган, баъзан эса марказий ҳокимиятга қарши чиққан. Тоғу Балиқдаги тўқнашув ҳам ана шу мураккаб муносабатларнинг бир қисми бўлган.

Қадимги туркий тилдаги “балиқ” сўзи шаҳар, қалъа ёки девор билан ўралган манзил маъносини англатган. Шу жиҳатдан Тоғу Балиқ оддий географик ном эмас, балки муайян шаҳар ёки мустаҳкамланган йирик манзилнинг номи бўлган. Унинг топилиши қадимги битикларда баён қилинган воқеаларнинг географик манзилини белгилаш ва ёзма маълумотларни моддий далиллар билан таққослаш имконини беради.

Қазишмалар нимани кўрсатмоқда?

Туул дарёси водийсида ўрганилаётган ҳудудда бир нечта қадимги манзил, мудофаа деворлари ва йирик иншоотларнинг қолдиқлари аниқланган. Қазишмалар давомида сопол буюмлар, хўжалик ашёлари, қурилиш материаллари ва металлга ишлов бериш билан боғлиқ топилмалар юзага чиқарилган. Бинолардан бирида аниқланган уйғур даврига оид сопол буюмлар, дастлабки баҳолашларга кўра, манзил Тўққиз ўғузлар даврида мавжуд бўлгани ва кейинчалик Уйғурулар хоқонлиги даврида ҳам фойдаланилганини кўрсатиши мумкин.

Шаҳар марказида сарой ёки маъмурий бино бўлиши эҳтимол қилинган йирик иншоот ҳам ўрганилмоқда. Агар бу тахмин тасдиқланса, мазкур ёдгорлик оддий мавсумий қароргоҳ эмас, балки бошқарув ва хўжалик вазифаларини бажарган доимий марказ бўлганини кўрсатади. Қазишмаларда мингдан зиёд турли буюм топилгани ҳам шаҳарда давомли ва фаол ҳаёт мавжуд бўлганидан дарак беради.

Айниқса, шаҳар атрофида аниқланган ишлаб чиқариш ҳудудлари олимларда катта қизиқиш уйғотмоқда. Устахоналарда олтин ва мисга ишлов берилгани, ер усти тадқиқотларида эса қадимги кон чуқурлари топилгани хабар қилинган. Бу далиллар Тоғу Балиқ аҳолиси кон қазиш ва металлга ишлов бериш билан шуғулланганини, шаҳар эса ҳарбий ёки маъмурий марказ бўлиш билан бирга муҳим ишлаб чиқариш ҳудуди вазифасини ҳам бажарганини кўрсатиши мумкин.

Кўчманчи турмуш ва шаҳар маданияти

Тоғу Балиқдаги топилмалар қадимги турклар ҳақидаги бир томонлама тасаввурларни қайта кўриб чиқишга ундамоқда. Туркий халқлар тарихи кўпинча отлиқ қўшинлар, кўчманчи чорвачилик ва даштдаги ҳарбий юришлар билан боғланади. Аммо археологик далиллар уларнинг ижтимоий ва иқтисодий ҳаёти бундан анча мураккаб бўлганини кўрсатади. Кўчманчи чорвачилик шаҳар ҳаёти, ҳунармандчилик, савдо ва кончиликни истисно этмаган. Аксинча, ҳаракатчан чорвадор аҳоли билан доимий манзилларда яшаган ҳунармандлар, савдогарлар ва бошқарув вакиллари ягона иқтисодий тизим доирасида фаолият юритган бўлиши мумкин.

Тоғу Балиқдаги иншоотлар, устахоналар, кончилик излари ва эҳтимолий маъмурий бино ана шундай мураккаб тузилманинг мавжудлигидан дарак беради. Бироқ бу топилмаларни “VII асрда барча турклар тўлиқ ўтроқ ҳаёт кечирган” деган умумий хулосага айлантириш тўғри бўлмайди. Гап муайян ҳудудда яшаган жамоаларнинг кўчманчи ва ўтроқ турмуш хусусиятларини бирлаштиргани, айрим манзилларда эса шаҳар маданияти ва ихтисослашган ишлаб чиқариш шакллангани ҳақида бормоқда.

Бу шаҳар ҳақиқатан Тоғу Балиқми?

Ёдгорликнинг Тоғу Балиқ билан боғланиши бир нечта далилга асосланади. Унинг Туул дарёси водийсида жойлашгани қадимги манбалардаги географик маълумотларга мос келади. Археологик қатламлар ва сопол буюмлар манзилнинг Тўққиз ўғузлар ҳамда илк уйғур даврлари билан боғлиқ бўлиши мумкинлигини кўрсатмоқда. Шаҳарнинг ҳажми, мудофаа деворлари, йирик бинолари ва ишлаб чиқариш ҳудудлари эса унинг тарихий битикларда тилга олиниши мумкин бўлган даражада муҳим марказ бўлганидан далолат беради.

Шу асосда тадқиқотчилар ёдгорликни Тоғу Балиқ деб идентификация қилмоқда. Бироқ ҳозирча шаҳар номи ёзилган тош, муҳр, танга ёки бошқа бевосита ёзма далил топилгани ҳақида маълумот йўқ. Археологияда қадимги ёдгорликни муайян тарихий ном билан боғлаш учун топилмаларни аниқ саналаш, турли қатламларни таққослаш ва ҳудуднинг тарихий географиясини чуқур ўрганиш талаб этилади. Шунинг учун илмий жиҳатдан энг тўғри таъриф қуйидагича: Туул водийсидаги мазкур шаҳар харобалари Тоғу Балиқ бўлиши мумкин ва ҳозиргача тўпланган далиллар бу эҳтимолни кучайтирмоқда.

Тарихни янгилаши мумкин бўлган кашфиёт

Тоғу Балиқнинг аниқланиши қадимги турк цивилизацияси ҳақидаги тасаввурларни сезиларли даражада кенгайтириши мумкин. У Тўққиз ўғузлар ва Кўк турклар ўртасидаги муносабатларни ўрганиш учун янги моддий манбалар тақдим этади, туркий халқларнинг шаҳарсозлик анъаналари тахмин қилинганидан эртароқ шаклланган бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Металлга ишлов бериш устахоналари ва кончилик излари эса шаҳар иқтисодиёти табиий бойликларни қазиб олиш ва қайта ишлашга таянган бўлиши мумкинлигидан далолат беради.

Тадқиқотчилар олдида ҳали кўплаб саволлар турибди: шаҳар қачон барпо этилган, унда қанча аҳоли яшаган, у мустақил сиёсий марказ бўлганми ёки хоқонлик таркибидаги маҳаллий қароргоҳ вазифасини бажарганми, нима сабабдан таназзулга учраган? Бу саволларга жавоб бериш учун археологик қатламларни саналаш, топилмаларни лабораторияда ўрганиш, шаҳарнинг тўлиқ харитасини тузиш ва атрофдаги қабристон ҳамда конларни тадқиқ этиш зарур.

Шунга қарамай, ҳозирги топилмаларнинг ўзиёқ катта аҳамиятга эга. Эҳтимол, Тоғу Балиқнинг номи асрлар давомида тош битикларда сақланиб, шаҳарнинг ўзи Мўғулистон тупроғи остида яшириниб келгандир. Энди эса ҳар бир янги топилма йўқолган шаҳарни ва у билан бирга қадимги турк цивилизациясининг унутилган қиёфасини қайта тикламоқда.

Вам может также понравиться...

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *