Тарихи Алиқули (Алимқули) амирлашкар. 5-фасл

V. АМИРЛАШКАРИ МАРҲУМНИНГ ЧИМКЕНТ УСТИГА ЎРУСИЯ МУҲОРАБАСИГА ОТЛАНГОНЛАРИНИНГ БАЁНИ

Симғар йўли билан юриб, Тошканд борғондан сўнг, каминани пул олиб бормоқ учун Тошкандга ташлаб, ўзлари тамоми қўшин ва тўпхона билан Чимкентга қўндилар. Камина амирлашкардан сўнг икки кун туриб, орқаларидан Чимкентга борсам, Амирлашкар муҳориба учун ўрус тарафига кетган эканлар. Камина ҳам у мавзега бордим. Тамоми Фарғона аскари саф тортганда, Русия ҳам бир жойда тўпланиб, мусулмонларни тўп ўқи билан музтариб ва паришон айлабди. Амирлашкар бир тепаликда ёлғуз ўтирган эканлар. Камина чиқиб, салом ва дуо қилиб, шарафи дастбўс ҳосил айладим. Ўзларидаги икки кўзли дурбинни бериб, “Бу турғон Русия аскаридур, кўринг!” деб марҳамат қилдилар. Камина дурбин билан қараб: “Уч юздан зиёдароқ маълум бўладур”, дедим. Илтифот қилдиларки: “Сиз боғлаган оқ юкларни ҳам одам гумон қилибсиз, улар икки юздан зиёдроқдур. Аммо, бул ажабки, шул миқдор қўшин бу икки юз ўрусга баробар бўлолмади”. Фақир арз қилдимки: “Тўпу милтиқ ғолиб бўлмоқға қўймайдур. Бизлар ҳам тўп олибкелсак, қандўғ бўлур экан”.

Дарҳол Амирлашкар тўпга одам буюриб, ҳозир қилиб, Ўрусия қўшинига қараб, беш-олти жилав тўп отилди. Фақир ундоғ ақида қилурманким, тўп ўқи билан Русия хейла изтиробга тушган эди. Аммо, вақт танглик қилиб, аср намози вақти бўлиб, Амирлашкар: “Русия кечаси ҳаракат қилса, тўпга офат етмасун”, деб тўпларни қайтариб жойига олиб бордилар. Ул кеча Русия ва мусулмон жой-жойимизда ҳушёрлик билан ётдик.

Субҳу содиқ: “Удайчилар шаҳид ва ярадор бўлғони сабабли дасталарни ростланг”, деб менга амр қилдилар. Камина дастани ўз жойига қарор бериб, ўнг-сўлини тайёр қилғондан сўнг, каминага буюрдиларки: “Сиз шитоб билан Чимкент бориб, Жомадор ноибни Хўқанд тўпхонаси ва Хўқанд сарбози билан дарҳол бу тарафга юборинг. Хайр Муҳаммадхон ёвар Тошканд тўпхонаси ва сарбози билан қўшинни муҳофизат қилсун. Ул ерда ҳар қанча мутафариқа ва пароканда аскардан бўлса, ҳаммасини жамғариб, Мингбой парвоначига топширинки, Манқат тарафидан Туркбоши йўлини тоссун, на учунким, Авлиё отадаги Ўрусия мадад учун келмоқчи экан. Улар келиб қўшилса, иш яхши бўлмайдур. Мингбой парвоначи уларни ўтиб қўшулмоғига монэъ бўлгай”.

Камина Жондор ноибни жўнатиб, Мингбой парвоначига одамларни топшириб, сипоришларни етказиб, ўзим Амирлашкар тарафларига жўнадим. Аммо, қўшинларга барча, ақли қисқа ва андишасиз амирлар ва сардорлар, то Жондор ноиб ва тўпхона боргунча сабру тоқат қилмай, Амирлашкарга: “Ўрусия аскари оз, агар ҳужум қилсак, ҳаммасини босиб олармиз”, деб арз қилдилар. Амирлашкар ҳам ниҳоят ғайрат ва шижоатдан буларнинг ҳол сўзлариға кириб, тамоми аскарни Русия устига югуртирибди. Русиянинг низомлик ўқи бирла кўп шаҳид ва кўп ярадор бўлиб, ҳавли машҳар зуҳур қилибди.

Амирлашкари марҳум аввалги тепада ғамгин ва маҳзун ўтирғон экан, камина салом ва дуо қилиб: “Бу тариқа ишлар жаноби пайғамбарлар ва катта подшоҳлару салотинларга воқеъ бўлғон, мунга ғамгин ва маҳзун бўлмоқ лозим эрмас, сабру тоқат даркордур. Оллоҳ таоло мунинг бадалига кўп зафар ва нусрат бермоғи мумкиндур”, деб ба қадри ҳол тасалли бердим.

Авлиё отадан келадурғон Русия ҳам Мингбой парвоначини олдиға сурибди. Мингбой парвоначи йўлдан қочибди ва Ўрусия йўл билан келиб, бу ердаги ўрусга қошилди. Яна Ўрусия сардори одам юбориб, хабар бердики: “Майдонда ўликларинг ё тирикларинг бўлса, топиб олинглар. Бизлар дахл ва таарруз қилмасмиз”.

Бинобарин он, ўлик ва ярадорларни топиб, саришта қилдик. Ул кеча ётиб, эртаси у ердан кўчмоқчи бўлғонимизда, Русия тўпу ўқи кўп бесаранжом қилиб, ночор қир орқали юриб, бир-икки кун таваққуф қилдик. Камина жаноби Амирлашкарга: “Бирор одамни Русияга элчи қилиб борсак, бу орада бир-икки кун ўтиб, ишимиз андак саранжом топар эди”, деб арз қилдим, маъқул бўлди. Ўратепалик Авлиё отанинг эски ҳокими Мир Собирбекни элчи қилиб юбордилар. Русия сардори иззат қилиб, ул ҳам бир тўрани қўшиб юборибди. Жаноби Амирлашкар келган элчини камина чодаримда кўрдилар. Хати ва тили, сўзи андоғ экан: “Мусолиҳа ва яраш ҳаммага мақбул ишдур. Аммо мен бу вилоятларни буйруққа биноан очиб, фатҳ қилиб импротури аъзам хизматларига маълум қилғонман. Энди менда ихтиёр қолғон емас, аммо сиз импротури аъзам хизматларига хат ёзиб, ҳар на мурод ва мақсудингиз бўлса, қолдурмай дарж қилиб борадурғон элчини менга топширинг, мен йўл харожотин тамоман ўзимдан тўлаб, импротури аъзам ҳазратларига юборай. Агар импротури аъзам Оқмасжидни ҳам беринглар, деб ҳукм қилсалар, мен Оқмасжидни бузилган деворларигача ростлаб топшурай, агар ўрусни уези мусулмонларга ва бул уези Русияга бўлсунлар, мунга амал қилайлук”, деб эркан.

Бу иш ниҳоятда яхши ва ғанимат иш эрди. Аммо Амирлашкари марҳум мабодо раоёи Туркистон тарафига Ўрусияга тобеъ бўлса, беш тамғалик жамоаси қўлдан чиқадур, деб мулоҳаза айлаб, мундоғ ғанимат ишни қўлдан бердилар.

Ҳосил ул-калом, ул ердан кўчиб, Чимкентга яқин бир майдонга қўндик. Удайчилар йўқлиғидан ясавул дастасини иккига бўлиб, ярмини каминага, ярмини Аҳрорхон тўра шиғовул топширдилар. Ҳар куни икковлон Русия тарафига қаровулликка машғул бўлдик.

Ҳосил ул-калом, бир куни саломга йиғилғон вақтида, Бадавлат қўлида бир кимхоб тўн, Мирзо Аҳмад қушбеги қўлида ҳам бир кимхоб тўн олиб чиқдилар. Бадавлат каминага кимхоб тўнни кийдуриб, тош уққоғон тилло асони “сиз шиғовул”, деб қўлимга топширдилар. Мирзо Аҳмад қушбеги тўнни Аҳрорхон тўрага кийдуриб, яна бир тилло асони “сиз удайчи”, деб ани қўлига топширди. Ҳосил ул-калом, Аҳрорхон тўра бағоят ғамгин ва маҳзун бўлиб, хижолату инфиол тортиб, ночор ғаму ғусса бирла ўзини сабрга олди.

Бир куни Ўрусия аскари тамоми тўпу тўпхона билан Чимкентга яқин бир тепада уруш бошладилар. Бу тарафдан Жомадор ноиб ҳам тўпхоналарини ростлаб, ул тепа атрофига қорақундўг мерганларни жойлади. Русия тўпи мусулмонларни безовта қилди, аммо мусулмонлар тўпхонаси ва қорақундоғ мерган ўқи ҳам Ўрусияни хўб бесаранжом айлаб, рус аскарларини мазкур тепадан суришиб, пастга тушиб, ўрус тарафига юриб, бир ерда тўпландилар. Мусулмон аскари уларнинг орқасидан тушганда, улар милтиқлари билан даф қилдилар. Мингбой парвоначига милтиқ ўқи тегиб шаҳид бўлганда, икки аскар бир-биридан ажради.

Ул кеча ётиб эрта билан хабардор бўлсак, Ўрусия тамоми Арасдан ўтиб кетибди. Бинобарин он, Бадавлатни (Ёқуббекни) бир мунча аскар билан ўрус орқасидан буюриб, Нормуҳаммад парвоначи, Ниёз Али додхоҳ, Темур понсад, Муҳаммад Юнус понсадларни: “Авлиё отага боринглар, у ердан келган ўруслар Авлиё отага киролмасун”, деб юборди. Аммо Бадавлат Ўрусияга ба таъжид борган экан, деб етолмай қайтиб келди. Аммо Нормуҳаммад парвоначилар Тулкибош ва Қулондан ўтиб, Тезсувга бормай, “Ўрусия Авлиё отага бориб қолибдур”, деб ёлғон айтиб келдилар. Ҳол онки, Авлиё ота русияси сувсизлик, узоқлик важҳидан ниҳоят танглик ва азоб тортиб, Нормуҳаммад парвоначилар Чимкент келганларидан сўнг, бир-иккилаб Авлиё отага етубдилар. Бу сабабдан, Амирлашкар буларни беғайратлик ва бежуръатлик қилғон важҳидан ғазабнок бўлиб, Байзоқ додхоҳ, қирғиз, қозоқ, Мулло Зариф понсад, Темур понсад ва Муҳаммад понсадларни Чимкентдан ташқари чиқориб, мазкур Байзоқни тўп оғзига боғлаб, оттириб, бошқаларини сарбоз милтиқи бирла отиб ўлдирди. Нормуҳаммад парвоначини Тошканд ҳукуматидан олиб, унинг жойига Мирзо Аҳмад қушбегини ҳоким қилиб, Нормуҳаммад парвоначи саркори ва закотчию амлокларини дахлу сарфини сўраб, ҳисоб-китоб қилиш учун каминани Тошкандга буюрдилар. Фақир Тошканд келиб, ҳануз иши тамом бўлмай, Амирлашкар ўзлари ҳам келиб, Эшон қозини халифа султони Румга элчи қилиб, унга лойиқ туҳфа ва пешкашларини топшириб, Эрон ва Қизилбош йўли билан жўнатиб, ўзлари ҳам мурожаат айлаб, доҳили Хўқанд бўлдилар.

Бу тарафдан Чернаеф жондорол Ўрусия аскари билан Чимкентни қамаб, бир-икки кундан сўнг, тадбир устидан ўзини қочғонға ўхшатиб, андак орқасига қайтибдур. Мирзо Аҳмад қушбеги нодон мағрур бўлиб, “Ўрусия қочти ва шикаст топти”, деб тамоми аскари билан Чимкентдан чиқиб, Русия орқасига тушибди. Чернаеф жондиорол қайтиб ҳамла қилиб, буларни қочириб, Чимкентга кирмоқ учун мажолу фурсат бермабди. Чимкент ичига Русия аскари тушиб, Мирзо Аҳмад қушбеги тамоми тавобиоту асбобу аслиҳа, либосу анжомдан ажраб, оту қамчини ташлаб, Тошканд тарафига қочти. Бу хабар Хўқандга етгандан сўнг, Амирлашкар бағоят маҳзун ва ғамгин бўлиб, жаноби Бадавлат марҳумга буюрдиларким: “Сиз Тошкандга Мирзо Аҳмад беақл қошига бориб хабардор бўлинг, минбаъд мундоғ мажнунлик ва аҳмоқлик қилмасун. Мабодо Русия аскари Тошкандга келса, шикаст ва хазинат топиб тўпу қўрғондан ташқари чиқмасун, қўрғонни сақласа, кифоя”, деб кўп таъкид қилдилар.

Неча кундан сўнг, Чернаеф жондорол Русия аскари билан Тошканд қасдида чиқди, деб хабар келди. Яна Амирлашкар кўп таъкиди балиғ бирла иноят юбориб, ўзлари ҳам тамоми Фарғона лашкари билан отланиб, Оқжар кемасидан дарёдан ўтиб, эртаси Бобо тархонга қўниб, намози асрдан сўнг Амирлашкар билан мен икковлон шўрбо ичиб турган вақтда, Юсуф Қошғарий деган йигит: “Тошкандни Чернаеф жондорол Русия аскари билан келиб қамаб, қўрғонга югурди ва жаноби (Ёқуббек) Бадавлат кўп ғайрат ва шижоат кўрсатиб, Русия аскари шикаст топиб қайтди”, деган мазмунда ариза олиб келди. Амирлашкар: “Қўрғондан ҳаргиз чиқманглар”, деб ба таъкид иноятнома бирла бу одамни қайтариб, ўзлари ҳам тез Бобо тархондан отланиб, Кандир довонидан ўтиб, Келов мавзеига, ундан Тўйтепа, Тўйтепадан Тошкандга Минг ўрик мавзеига қўндилар. Тамоми Тошканд, уламо-фузалоси ва машоих у ерда шарафи мулоқотга мушарраф бўлиб,бир-икки кундан сўнг, Тошканд ўрдаси дорул-аморасига кириб, муҳимоти зарурияи мулкга жаҳд қилдилар.

Жаноби Амирлашкар Қошғар ва уни тавобиоти таърифини ва фуқаролари фармонбардор ва жамъуяти бетакаллуфлигини кўп эшитган сабабли, каминадан неча каррот ул вилоят авзои ва атрофини сўраб, уни қўлга киргузмоқ ва тасарруф қилмоқ шавқи кўгулларига тушган ва истило топган эди. Бу фикр билан уч кунгача ҳеч кимга саломга ва суҳбатларига йўл топмоққа ижозат ва рухсат бермадилар. Фақат камина атрофу жавониб ахборини олиб кирур эрдим ва ҳеч одам ушбу муддатда жаноби Амирлашкарни кўролмади. Аммо жаноби Бадавлат бу воқеадан бағоят ваҳмнок ва андишаманд бўлиб, камина манзилига келсам, “Жон ука, аз барои Худо, огоҳ қилинг, бу нима иш ва нима воқеадур”, деб сўрадилар. Камина жавоб бердимки, жаноби Амирлашкар сизни подшоҳ қилмоқ хаёли ва андишасида юрурлар. Мундан бошқа сизга бир зарра зарару заҳмат ва нуқсон етгурмоқ ҳаргиз гўшан хотирларида йўқ”, деб қасам бирла хотиржамъ қилдим.

Жаноби Амирлашкар уч кундан сўнг, тамоми саркарда ва умарои сипоҳларини саломга рухсат бериб, аркони давлат билан Қошғар маслаҳатини ўртага солдилар. Охирлари бу маъно қарор топдиким, Жаҳонгирхон тўра ўғли Бузрукхон тўрани ҳозир қилиб дедиларки: “Сиз Қошғарга тўра ва хон, аммо юртдорликка ва олмақу бермоқ ва урмоқ, ўлдирмоқ ва азлу насб ва мунга ўхшаш ишлар тамоман (Ёқуббек) Бадавлат ихтиёрида бўладур. Анга сиз ҳаргиз дахлу таарруз қилмай, хонлик ва тўралик отига қаноат айлаб, айшу ишратга машғул бўлиб, Бадавлат ишоратидан ҳаргиз чиқмайсиз”, деб, ушбу маънига қаттиқ қасамлари бирла аҳду паймон қилдуруб, Қуръон кўтардилар.

Жаноби Бадавлат ўзлари минмоқ учун каминанинг бир отини сўрадилар ва фақир мазкур отни тилло жабдуқи ва тилло қўтозу заррин кажимлари билан хизматларига юбориб ва ҳар тақдир хушу хуррам Қошғар тарафига жўнаттилар.

(давоми бор)

Муҳаммад Юнус бин Муҳаммад Амин

Манба: Muhammad Yunus Toib. Tarixi Alimquli amirlashkar//Sharq yulduzi. –1996. -№ 1-2.

Вам может также понравиться...

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *