Тошкентнинг яширин томири: Чорсу ва асфальт остидаги сув хотираси
• 370
Тошкентни сув устига “қурилган шаҳар” дейиш балки ўринлидир. Биз ҳар куни босиб ўтадиган текис кўчалар ва бетон йўлаклар остида асрлар давомида шаҳарнинг қон томири бўлиб хизмат қилган, бугун эса “маҳбус”га айланган қадимий дарёлар оқиб ётибди.
Тошкент учун сув шунчаки ресурс эмас, у шаҳарнинг бош режасини чизган асосий меъмордир. Чирчиқ дарёсидан бошланувчи Бўзсув, Анҳор ва Салор каби йирик артериялар юзлаб майда ариқларга бўлиниб, воҳани ҳаётга тўлдирган. Бу гидрологик тармоқ нафақат деҳқончиликни, балки пойтахтнинг ижтимоий қиёфасини ҳам шакллантирган. Маҳаллаларнинг жойлашуви, масжид ва мадрасаларнинг пойдевори, ҳаттоки бозорларнинг шовқини ҳам сувнинг оқиш йўналишига қараб белгиланган.
Бу тизимнинг энг муҳим нуқталаридан бири – Чорсу эди. Бугун биз Чорсу деганда фақат машҳур мовий гумбазни тасаввур қиламиз. Аммо тарих қатламларига назар солсак, “тўрт йўл” ёки “тўрт оқим” маъносини англатувчи бу маскан ҳақиқий дарё қирғоғида жойлашган жонли воҳа бўлганини кўрамиз.
1860 йиллар: “Қичқирувчи дарё” шивири
XIX асрнинг иккинчи ярмида олинган ноёб фотосуратлар бизга бугунги кунда тасаввур қилиш қийин бўлган Тошкентни кўрсатади. У ерда сершовқин дарё оқиб ўтар, қирғоқларида эса толлар “мажнун бўлиб” сувга эгиларди.
Сайёҳ П. И. Пашино ўз қайдларида жарлик тубидан оқиб ўтувчи “қичқирувчи дарёча” ҳақида ёзади. Ўша пайтдаги Чорсу ариғи шунчалик серсув эдики, у нафақат атрофдаги маҳаллалар ва ҳаммомларни сув билан таъминлар, балки тегирмонларни ҳам шиддат билан айлантирарди. Кўкалдош мадрасасининг маҳобатли силуэти мана шу оқим билан уйғунликда қад ростлаган эди.
Совет урбанизацияси – табиат устидан “ғалаба”
XX аср, айниқса 1966 йилги зилзиладан кейинги давр Тошкентнинг қиёфасини тубдан ўзгартирди. Модернизация шиори остида шаҳарнинг табиий рельефи инсон иродасига бўйсундирилди. Кенг шоҳ кўчалар ва кўп қаватли уйлар қурилишига “халақит” берган Чорсу, Човли, Лабзак каби ариқлар бетон қувурларга “қамалди”.
Бугунги Алишер Навоий шоҳ кўчаси бўйлаб пастга қараб тушганингизда, йўлнинг табиий нишаблигини сезасиз. Дарёнинг қадимий ўзани ҳамон шу ерда, фақат у энди одамлар кўзидан яширилган. 1950 йилларнинг охирига келиб, Чорсу дарёси асфальт ва бетон остига кўмилди, унинг ўрнида эса автомобиллар оқими пайдо бўлди.
Рельеф алдамайди: Нега биз буни билишимиз керак?
Шаҳарнинг гидрологик тарихини ўрганиш шунчаки ўтмишга саёҳат эмас. Бу бугунги кун учун муҳим сабоқдир:
- Геологик хотира: Сув ҳар доим ўз йўлини топади. Кучли ёмғирлар пайтида айрим кўчаларда сув тўпланиши – бу табиатнинг ўз тарихий ўзанини эслатишидир.
- Микроиқлим йўқолиши: Очиқ сув ҳавзалари ва ариқлар Тошкентнинг иссиқ иқлимида табиий дренаж ва салқинлик манбаи бўлган. Уларнинг ёпилиши шаҳардаги “иссиқлик оролчалари” муаммосини келтириб чиқарди.
- Маданий код: Чорсу – бу нафақат савдо маркази, балки сув атрофида қурилган яхлит бир цивилизация намунасидир.
Хотима ўрнида
Бугун Чорсу бозорининг расталари орасида юрганда ёки Навоий кўчасининг қиялигида кетаётганда, бир лаҳза тўхтаб, қулоқ тутинг. Асфальт остидаги қувурларнинг узоқдан келаётган гувиллаши – бу шаҳарнинг яширин юрагидир.
Тошкент сув устига қурилган ва сув ҳамон ўша ерда. У қаёққа оқишни билади. Бизнинг вазифамиз эса – шаҳарнинг бу пинҳоний тарихини унутмаслик ва келажакдаги қурилишларда табиатнинг ана шу “архив”ини ҳисобга олишдир. Зеро, ўз хотирасини йўқотган шаҳар руҳсиз маконга айланиб қолади.









Изоҳлар