Тожсиз салтанат соҳиби: сўнгги бобурий ҳукмдор – Баҳодиршоҳ Зафар

• 239

Ушбу мақолада Бобурийлар сулоласининг сўнгги ҳукмдори Баҳодиршоҳ II Зафарнинг сиёсий фаолияти, адабий мероси ва 1857 йил воқеаларидаги ўрни таҳлил қилинади. Баҳодиршоҳ ҳукмронлиги даврида Бобурийлар давлати амалда сиёсий мустақиллигини йўқотган эди. Шунга қарамай, Деҳлидаги бобурий саройи қонуний ҳокимият, маданий хотира ва ҳинд-мусулмон жамиятининг муштарак сиёсий анъаналари тимсоли бўлиб қолди. Мақолада Баҳодиршоҳ Зафарни фақат “ожиз ҳукмдор” ёки, аксинча, “миллий озодлик қаҳрамони” сифатида бир ёқлама баҳолашдан сақланиб, унинг тарихий шахсияти ўз даврининг мураккаб сиёсий шароити асосида ёритилади.

Ҳукмронликдан рамзга айланган подшоҳ

Баҳодиршоҳ II Зафар тарих саҳнасига буюк салтанат асосчиси сифатида эмас, унинг сўнгги вакили сифатида кирди. У тахтга чиққан пайтда Бобур, Акбар ёки Аврангзеб бошқарган улкан давлатдан деярли номгина қолган эди. Аммо баъзан сиёсий рамзнинг таъсири қўшин ва хазинадан ҳам кучли бўлади. 1857 йилдаги воқеалар айнан шу ҳақиқатни намоён этди.

Баҳодиршоҳ 1775 йил 24 октябрда Деҳлида, Шоҳ Олам II ҳукмронлиги даврида туғилди. Унинг тўлиқ исми Абу Зафар Сирожиддин Муҳаммад Баҳодиршоҳ бўлган. Отаси Акбаршоҳ II вафот этгач, у 1837 йилда, олтмиш ёшдан ошган пайтида тахтга чиқди[1]. “Зафар” – унинг адабий тахаллуси бўлиб, арабча “ғалаба” деган маънони англатади. Тарихнинг кинояси шундаки, бу ном билан ижод қилган ҳукмдорнинг ҳаёти сиёсий ғалабадан кўра йўқотиш ва ҳижрон билан кўпроқ боғланди.

Бобурийлар сулоласига 1526 йилда Заҳириддин Муҳаммад Бобур асос солган бўлса, Баҳодиршоҳ Зафар унинг Ҳиндистондаги сиёсий ҳукмронлик занжирининг охирги ҳалқаси ҳисобланади[2]. Бироқ Баҳодиршоҳ тахтга ўтирган даврда давлатнинг ҳақиқий молиявий ва ҳарбий имкониятлари Британия Шарқий Ҳиндистон компанияси қўлида эди. Император Деҳлидаги Қизил қалъада яшар, сарой маросимларини ўтказар ва анъанавий унвонлар берар, аммо кенг ҳудудларни бошқарадиган маъмуриятга ҳам, мустақил армияга ҳам эга эмасди.

Шу маънода сўнгги бобурий ҳукмдор “ҳукмронлик қилган, аммо бошқармаган” подшоҳ эди. Лекин уни мутлақо аҳамиятсиз шахс деб ҳисоблаш ҳам хатодир. XIX аср ўрталарида бобурий император ҳали ҳам Ҳиндистондаги тарихий қонунийликнинг энг танилган тимсолларидан бири бўлиб қолган. Компания амалдорлари унинг амалий кучини чеклаган бўлсалар-да, унинг номида мужассам бўлган сиёсий хотирани батамом йўқ қила олмаган эдилар.

Қизил қалъадаги адабий дунё

Сиёсий қудрат заифлашган бир пайтда Баҳодиршоҳ Зафар саройи маданий жиҳатдан жонли муҳит бўлиб қолди. Деҳлида урду ва форс тилларида шеърият, хаттотлик, мусиқа ва тасаввуф анъаналари ривожланарди. Баҳодиршоҳнинг ўзи ҳам шеър ёзар, хаттотлик билан шуғулланар ва мушоиралар ўтказарди. АҚШ Конгресси кутубхонасида унинг шеърларидан тузилган қўлёзма ва нашрлар сақланади[3].

Ҳукмдор саройи билан Шайх Иброҳим Завқ, Мирзо Асадуллоҳ Ғолиб, Мўминхон Мўмин ва Доғ Деҳлавий сингари урду адабиётининг йирик намояндалари боғланган эди. Завқ императорнинг шеъриятдаги устози ҳисобланган. Ғолиб эса саройдан унвон ва моддий кўмак олган бўлса-да, ўзининг мустақил ва баъзан кинояли муносабати билан ажралиб турган.

Баҳодиршоҳ Зафарнинг ғазалларида ишқ анъанавий мавзу бўлса ҳам, уларда ўтиб бораётган вақт, қарилик, таназзул, ёлғизлик ва ватан соғинчи алоҳида ўрин тутади. Шу сабабли унинг шеърларини фақат шахсий кечинмалар ифодаси деб эмас, таназзулга юз тутган Деҳли маданиятининг руҳий ҳужжати сифатида ҳам ўқиш мумкин.

Бироқ бу ерда манбашуносликка оид муҳим муаммо бор. Оммавий адабиётда Баҳодиршоҳ Зафарга нисбат бериладиган ҳар бир машҳур байт ҳақиқатан ҳам унга тегишли эмас. Масалан, узоқ вақт уники деб келинган айрим ғазалларнинг бошқа шоирлар томонидан ёзилгани ҳақида адабиётшунослар далиллар келтирганлар[4]. Демак, Баҳодиршоҳ Зафар шеъриятини ўрганишда кейинги ривоятлар билан унинг ишончли девонларидаги матнларни фарқлаш зарур.

1857 йил: исёндан умумий сиёсий ҳаракатга

1857 йил май ойида Шарқий Ҳиндистон компанияси армиясининг Мирут шаҳридаги ҳинд аскарлари – сипоҳийлар қўзғолон кўтардилар. Қўзғолонга ҳарбий интизом, маош ва хизмат шароитига оид норозиликлар, диний урф-одатларга аралашишдан хавфсираш ҳамда Компаниянинг ҳудудларни босиб олиш сиёсати сабаб бўлган эди. Қўзғолончилар 11 май куни Деҳлига кириб, кекса Баҳодиршоҳ Зафардан уларга раҳбарлик қилишни талаб қилдилар.

Подшоҳ бу пайтда саксон ёшдан ошган, қўшини ва мустақил хазинаси бўлмаган ҳукмдор эди. У дастлаб қўзғолончиларни қўллаб-қувватлашга шошилмаган. Сарой гувоҳларининг хотираларида Мирутдан келган отлиқлар билан император ўртасида кескин мулоқот бўлгани, аскарлар уни ўз ҳаракатларининг рамзий раҳбарига айлантиришни талаб қилгани қайд этилади[5].

Ниҳоят, Баҳодиршоҳ Зафар қўзғолоннинг номинал раҳбарлигини қабул қилди. Унинг номи билан фармонлар чиқарилди, тангалар зарб этилди ва Ҳиндистоннинг турли ҳукмдорларига мурожаатлар юборилди. Бу қарор қўзғолонга янги сиёсий мазмун берди: армиядаги исён бобурий императори номи остида Компания ҳокимиятига қарши кенгроқ ҳаракатга айлана бошлади.

Нима учун қўзғолончилар айнан сиёсий кучдан маҳрум кекса подшоҳни танладилар? Чунки Баҳодиршоҳ Зафарнинг “қиммати” унинг армиясида эмас, номида эди. Бобурий тахти турли минтақа, дин ва ижтимоий гуруҳлар учун тушунарли бўлган тарихий ҳокимият рамзи эди. Замонавий тадқиқотларда ҳам қўзғолончилар Баҳодиршоҳни, аввало, уларнинг ҳаракатига қонуний тус берадиган рамзий ҳукмдор сифатида кўргани таъкидланади[6].

Шу билан бирга, подшоҳнинг қўзғолон давридаги амалий назорати жуда чекланган эди. Деҳлидаги қўзғолончи қисмлар ягона қўмондонликка бўйсунмас, таъминот издан чиққан ва шаҳарда интизомсизлик кучайган эди. Император айрим зўравонликларни тўхтатишга уринган бўлса-да, ҳарбий бўлинмалар устидан етарли назорат ўрната олмади. Шу сабабли уни 1857 йил ҳаракатининг тўла ваколатли бош қўмондони деб кўрсатиш ҳам, воқеаларга мутлақо алоқаси йўқ шахс деб баҳолаш ҳам тарихий манзарани соддалаштиради.

Деҳлининг қулаши ва шаҳзодалар фожиаси

1857 йил сентябрда Британия қўшинлари узоқ қамалдан кейин Деҳлини эгалладилар. Шаҳар учун жанг ва ундан кейинги жазо тадбирлари Деҳли аҳолиси ҳамда унинг маданий муҳитига оғир зарба берди. Кўплаб одамлар ўлдирилди ёки шаҳардан ҳайдалди; маҳаллалар вайрон бўлди, кутубхоналар, сарой тўпламлари ва хусусий бойликлар талон-торож қилинди. Бобурийлар пойтахтининг ижтимоий тузилиши деярли парчаланди.

Баҳодиршоҳ Қизил қалъани тарк этиб, аждоди Ҳумоюн мақбарасидан паноҳ топди. У 1857 йил 21 сентябрда британ офицери Уильям Ҳодсонга таслим бўлди. Эртаси куни Ҳодсон императорнинг икки ўғли – Мирзо Мўғул ва Мирзо Хизр Султон ҳамда набираси Мирзо Абу Бакрни ҳибсга олди. Улар қуролларини топширганларидан кейин отиб ўлдирилди. Британия Миллий армия музейи мазкур воқеани 1857 йилнинг энг машъум ҳодисаларидан бири деб баҳолайди ва шаҳзодаларнинг қуролсиз ҳолда совуққонлик билан ўлдирилганини қайд этади[7].

Бу қатл фақат уч кишининг ўлими эмасди. У бобурий тахтининг сиёсий давомийлигини жисмонан ҳам йўқ қилишга қаратилган мустамлакавий зўравонлик тимсолига айланди.

Императорни “хиёнат” учун суд қилиш мумкинми?

1858 йил 27 январда Қизил қалъанинг ўзида Баҳодиршоҳ Зафар устидан ҳарбий суд бошланди. Унга Шарқий Ҳиндистон компанияси ҳокимиятига қарши қўзғолон кўтариш, қўзғолончиларга ёрдам бериш, ўзини Ҳиндистон ҳукмдори деб эълон қилиш ва европаликларнинг ўлдирилишига алоқадорлик каби айблар қўйилди[8].

Суд жараёнида муҳим ҳуқуқий зиддият мавжуд эди: асрлар давомида Ҳиндистоннинг қонуний императори ҳисобланган шахс Компанияга нисбатан “хиёнат”да айбланди. Агар Баҳодиршоҳ мустақил ҳукмдор бўлса, у савдо компаниясининг фуқароси эмас ва унга хиёнат қилолмас эди. Агар у Компанияга қарам шахс деб ҳисобланса, британларнинг ўзи унинг императорлик мақомини узоқ йиллар давомида расман тан олган эди.

Подшоҳнинг ҳимояси у воқеаларни тўлиқ назорат қилмагани, қўзғолончилар босими остида ҳаракат қилгани ва шаҳарда содир этилган барча қатллар учун жавобгар эмаслигига асосланди. Аммо суднинг сиёсий натижаси амалда олдиндан маълум эди. 1858 йил март ойида у айбдор деб топилиб, умрбод сургунга ҳукм қилинди.

Замонавий ҳуқуқий-тарихий тадқиқотлар бу жараённи оддий жиноий суд эмас, балки ҳокимиятнинг кимга тегишли эканини намойиш этувчи сиёсий маросим сифатида баҳолайди. Сўнгги императорни суд қилиш орқали Британия мустамлака маъмурияти Бобурийлар суверенитетини ҳуқуқий тил воситасида бекор қилиб, ҳокимият марказини Британия тожига кўчиришга уринган[9].

1858 йилда қабул қилинган Ҳиндистонни бошқариш тўғрисидаги қонунга мувофиқ, Шарқий Ҳиндистон компаниясининг сиёсий ваколатлари Британия тожига ўтказилди. Шундай қилиб, Бобурийлар салтанатининг тугатилиши билан бир вақтда Компания бошқаруви ҳам якунланиб, Британия Ҳиндистонининг янги мустамлакавий даври бошланди.

Рангундаги сўнгги йиллар

Баҳодиршоҳ Зафар оиласининг бир қисми билан Британия назоратидаги Бирмага олиб кетилди. У 1858 йил охирида Рангунга – ҳозирги Янгон шаҳрига етказилди. Собиқ император у ерда қатъий назорат остида, ватанидан ва ўзининг маданий муҳитидан узилган ҳолда яшади. Унинг сургундаги ҳаётига оид кейинги тадқиқотлар Баҳодиршоҳ билан бирга олиб кетилган бобурийлар оиласи аъзоларининг уй қамоғи, моддий қийинчиликлари ва мустамлака маъмуриятига ёзган илтимосномаларини ҳам таҳлил қилади[10].

Баҳодиршоҳ 1862 йил 7 ноябрда, 87 ёшида вафот этди. Мустамлака маъмурияти унинг қабри зиёратгоҳга айланишидан хавфсираб, дафн жойини узоқ вақт аниқ белгиламади. Унинг қабри жойлашган ҳудуд кейинчалик зиёратгоҳ ва тарихий хотира масканига айланди.

Баҳодиршоҳ Зафарга нисбат бериладиган энг машҳур мисралардан бири мазмунан шундай:

“Нақадар бахтсиздир Зафар: маҳбуб юртида дафн учун икки газ ер ҳам насиб этмади”.

Бу байт унинг тақдирига ниҳоятда мос келади. Бироқ тарихий матнлар билан ишлаганда, машҳурликнинг ўзи муаллифликни исботламаслигини унутмаслик керак. Зафарга нисбат берилган айрим шеърлар юзасидан баҳслар мавжуд бўлса-да, ватан, ҳижрон ва ўлим мавзулари унинг ишончли адабий меросида ҳам асосий ўрин эгаллайди.

Баҳодиршоҳ Зафарни қандай баҳолаш керак?

Баҳодиршоҳ Зафар ҳақидаги тарихий хотирада икки қарама-қарши образ мавжуд. Британия мустамлакачилик тарихнавислиги уни кўпинча ожиз, иродасиз ва қўзғолончилар қўлидаги қўғирчоқ сифатида тасвирлади. Кейинги миллий тарихнавислик эса уни Ҳиндистон озодлиги учун онгли равишда курашган ягона раҳбар даражасига кўтарди.

Ҳар икки талқинда ҳам ҳақиқатнинг бир қисми бор, аммо уларнинг ҳеч бири тўлиқ эмас. Баҳодиршоҳнинг реал ҳарбий ва маъмурий имкониятлари ниҳоятда чекланган эди. У 1857 йил қўзғолонини режалаштирмаган ва унинг барча кучларини бошқармаган. Айни пайтда у оддий, таъсирсиз қария ҳам эмасди. Унинг бобурий император сифатидаги номи пароканда қўзғолончиларга умумий сиёсий тил ва қонунийлик тимсолини берди.

Зафарнинг тарихий аҳамияти уч йўналишда кўринади:

  • у Бобур асос солган сулоланинг Ҳиндистондаги сўнгги ҳукмдори эди;
  • у XIX аср Деҳлисининг урду-форс адабий маданиятини қўллаб-қувватлаган шоир ва ҳомий эди;
  • у 1857 йилда йўқолиб бораётган эски сиёсий тартиб билан шаклланаётган мустамлакавий давлат ўртасидаги кураш рамзига айланди.

Баҳодиршоҳ Зафарнинг ҳаёти салтанатнинг шон-шарафидан кўра унинг хотираси қанчалик узоқ яшашини кўрсатади. Унинг қўлида Акбарнинг қўшини, Шоҳжаҳоннинг хазинаси ёки Аврангзебнинг маъмурий тизими йўқ эди. Лекин унда Бобурийлар тахтининг номи, Деҳлининг маданий нуфузи ва бир неча асрлик сиёсий анъананинг рамзий кучи бор эди.

1857 йилда шу рамз кутилмаганда яна сиёсий аҳамият касб этди. Шу боис Британия маъмурияти учун Баҳодиршоҳ Зафарни фақат енгиш етарли эмас эди: уни суд қилиш, унвонидан маҳрум этиш, ватандан олиб кетиш ва сулолавий давомийликни узиш ҳам керак бўлди.

Зафар тарихда буюк саркарда сифатида эмас, таназзул даврининг шоир ҳукмдори сифатида қолди. У салтанатни сақлаб қола олмади, аммо унинг шеърлари ва тақдири Бобурийлар давлатининг сўнгги кунларини инсоний кечинмалар орқали англаш имконини беради. Шу жиҳатдан Баҳодиршоҳ Зафар – фақат сулоланинг охирги подшоҳи эмас, балки бир бутун тарихий даврнинг сўнгги овозидир.

 

Изоҳ ва манбалар:

[1] Metropolitan Museum of Art, “Portrait of Bahadur Shah Zafar, the Last Mughal Emperor”.

[2] “Бобурийлар” атамаси ўзбек тарихшунослигида сулола асосчиси Заҳириддин Муҳаммад Бобур номи билан қўлланади. Инглиз тилидаги илмий адабиётда асосан Mughal dynasty ёки Mughal Empire шакли ишлатилади

[3] Library of Congress, “Selected Poetry of Zafar”

[4] Dawn, “Did Zauq compose Bahadur Shah Zafar’s poetry?”

[5] William R. Pinch, “Entr’acte: Zahir Dehlvi’s Tale of Treachery”, Cambridge University Press

[6] Blain Auer, In the Mirror of Persian Kings – Conclusion, Cambridge University Press, 2021

[7] National Army Museum, “‘Capture & Death of the Shahzadaghs’, 1857”

[8] Proceedings on the Trial of Muhammad Bahadur Shah, Titular King of Delhi

[9] Srabondeya Haldar, “Taking Sovereignty to Court: An Inquiry into the Trial of Bahadur Shah Zafar”, University of Chicago, 2025

[10] Teren Sevea, “Exilic Journeys and Lives: Paths Leading to a Mughal Grave in Rangoon”, The Indian Economic & Social History Review, 59(2), 2022

Вам может также понравиться...

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *