Ялангтўш Баҳодир ва Ўрбулоқ жанги: ўзбек-қозоқ иттифоқининг жунғорлар устидан ғалабаси

• 81

XVII асрнинг биринчи ярми Марказий Осиё тарихида сиёсий кучлар нисбати ўзгариб, янги ҳарбий-сиёсий иттифоқлар шаклланган, чегара ҳудудларида эса тўқнашувлар тобора кучайган мураккаб давр эди. Ана шундай шароитда Чорос уруғидан чиққан Эрдэни-Ботур, яъни Ботур-хунтайжи раҳбарлигида бирлашаётган жунғор-ойрат кучлари Қозоқ хонлиги, Еттисув ва умуман Мовароуннаҳрнинг шимоли-шарқий ҳудудлари учун жиддий ҳарбий-сиёсий таҳдидга айлана бошлади.

Бу давр воқеалари орасида Самарқанд ҳокими ва Бухоро хонлигининг нуфузли саркардаси Ялангтўш Баҳодирнинг Қозоқ хони Жангирхонга кўрсатган ҳарбий ёрдами алоҳида ўрин тутади. Айниқса, 1643 йилдаги машҳур Ўрбулоқ жанги ҳақидаги тарихий баёнларда Ялангтўш Баҳодир қўшинларининг жанг тақдирига таъсир кўрсатгани муҳим воқеа сифатида тилга олинади.

Жунғор хонлигининг шаклланиши одатда 1634-1635 йиллар билан боғланади. Эрдэни-Ботур отаси Хара-Хуладан кейин ойрат қабилаларини ягона сиёсий тузилма атрофида бирлаштиришга муваффақ бўлиб, Тарбағатай ва Эмил ҳудудларида янги сиёсий марказни мустаҳкамлади. Бу жараён жунғорларнинг ҳарбий салоҳиятини сезиларли даражада оширди. Натижада уларнинг ғарб томон кенгайиши, биринчи навбатда, Еттисув ва Қозоқ хонлиги учун хавф туғдира бошлади.

Тарихий манбаларда Жангирхон аввалги тўқнашувлардан бирида жунғорлар қўлига асир тушгани, кейинчалик озодликка чиқиб, уларга қарши курашни давом эттиргани ҳақида маълумотлар учрайди. Жунғор босими кучайиб борган бир пайтда у қўшни сиёсий кучлар билан иттифоқ излашга мажбур эди. Шу нуқтаи назардан, Бухоро хонлиги ва айниқса Самарқанд ҳокими Ялангтўш Баҳодир билан ҳарбий ҳамкорлик муҳим аҳамият касб этган.

Самарқанддан етиб келган қўшин

Ялангтўш Баҳодир кўпчиликка, аввало, Самарқанддаги Шердор ва Тиллакори мадрасаларининг бунёдкори сифатида маълум. Бироқ унинг фаолияти меъморий бунёдкорлик билангина чекланмаган. У Бухоро хонлигининг сиёсий ҳаётида катта нуфузга эга бўлган давлат арбоби, Самарқанд ҳокими ва тажрибали ҳарбий саркарда сифатида ҳам тарихда из қолдирган.

1643 йил воқеалари ҳақидаги айрим тарихий манбаларда қайд этилишича, Ялангтўш Баҳодир Жангирхонга ёрдам бериш учун 20 минг кишилик қўшин билан йўлга чиққан. Албатта, XVII аср воқеаларига оид қўшин сони ҳақидаги рақамлар ҳар доим ҳам мутлақ аниқликни ифодаламайди. Шу боис бу маълумотни манбаларда келтирилган рақам сифатида қабул қилиш тўғрироқ. Шунга қарамай, Ялангтўш Баҳодирнинг йирик ҳарбий куч билан ёрдамга келгани ҳақидаги маълумотлар унинг Ўрбулоқ жангидаги иштирокини минтақавий аҳамиятга эга воқеага айлантиради.

Ўрбулоқ жанги

Ўрбулоқ жанги 1643 йилда бўлиб ўтгани тарихшуносликда кенг қабул қилинган. Манбаларга кўра, Эрдэни-Ботур бошчилигидаги жунғор қўшини Қозоқ хонлигига қарши йирик юриш бошлаган. Жангирхон эса сон жиҳатидан анча кам бўлган кучлар билан душманга қарши туришга мажбур эди.

Бироқ у рақиб билан очиқ майдонда тўқнашиш ўрнига, табиий рельеф имкониятларидан унумли фойдаланган. Тор даралар, баландликлар ва хандақлар жунғор қўшинларининг сон жиҳатидан устунлигини камайтиришга хизмат қилган. Шу тариқа Жангирхон кичикроқ куч билан йирик қўшиннинг ҳаракатини чеклашга ва унинг олдинга силжишини секинлаштиришга муваффақ бўлган.

Анъанавий тарихий баёнларда Жангирхоннинг дастлабки отряди 600 нафар атрофида бўлгани айтилган. Бироқ замонавий тадқиқотчилар бу рақам бутун қозоқ қўшинини эмас, балки махсус танланган жанговар қисм ёки хоннинг шахсий гвардиясига яқин бўлган отрядни англатиши мумкинлигини таъкидлайдилар. Худди шу каби, жунғор қўшинининг 50 минг нафар бўлгани ҳақидаги маълумот ҳам эҳтиёткорлик билан баҳоланади.

Жангирхон қўшинлари хандақлар қазиб, тор ўтиш жойлари ва баландликлардан фойдаланган ҳолда мудофаа позицияларини ташкил этган. Айрим манбаларда қозоқ жангчилари ўқотар қуролларни ҳам самарали қўллагани қайд этилади. Бу эса жунғор қўшинларининг тезкор ҳужумини тўхтатишда муҳим омил бўлган бўлиши мумкин.

Жангнинг энг оғир ва ҳал қилувчи палласида Ялангтўш Баҳодир бошчилигидаги бухоро-самарқанд қўшинининг етиб келиши вазиятни ўзгартирган. Тарихий баёнларга кўра, унинг кучлари жунғор қўшинига орқа ва ён томондан босим ўтказган. Икки томонлама зарба хавфи остида қолган Эрдэни-Ботур қўшинлари чекинишга мажбур бўлган.

Жунғорлар кўрган талафотлар хусусида манбалар турлича рақамларни келтиради. Айрим баёнларда 10-11 минг киши ҳалок бўлгани қайд этилади. Бироқ XVII аср ҳарбий воқеаларига оид бундай рақамлар кўпинча кейинги давр манбалари орқали етиб келгани учун уларни мутлақ аниқ маълумот сифатида қабул қилиш қийин. Шунга қарамай, жанг жунғор қўшини учун жиддий ҳарбий муваффақиятсизлик билан якунлангани шубҳасиз.

Ғалабанинг тарихий аҳамияти

Ўрбулоқ жанги Жангирхон ва Ялангтўш Баҳодир ўртасидаги ҳарбий ҳамкорликнинг энг ёрқин намуналаридан бири сифатида тарихда қолди. Бу воқеа жунғорларнинг Еттисув ва жанубий қозоқ ерларига бўлган босимини бутунлай тўхтатиб қўймаган бўлса-да, уларнинг 1643 йилги йирик юришини муваффақиятсиз якунлашга мажбур қилди.

Ўрбулоқ воқеасининг яна бир муҳим жиҳати шундаки, у Марказий Осиёдаги туркий-мусулмон сиёсий кучлар умумий ташқи хавф олдида ўзаро ҳамкорлик қила олишини кўрсатди. Албатта, XVII аср сиёсий воқелигига бугунги миллий давлатлар нуқтаи назаридан баҳо беришда эҳтиёткор бўлиш зарур. Ўша даврда “ўзбек” ва “қозоқ” сиёсий тузилмалари ҳозирги миллий давлатлар шаклида мавжуд эмас эди. Шунга қарамай, Бухоро хонлигига қарашли кучлар билан Қозоқ хонлиги қўшинларининг жунғорларга қарши биргаликда ҳаракат қилгани минтақавий ҳарбий ҳамкорликнинг муҳим намунаси эди.

Ялангтўш Баҳодирнинг бу воқеадаги иштироки унинг тарихий қиёфасини янада кенгроқ очиб беради. У фақат Регистон майдонидаги муҳташам иншоотларни бунёд эттирган ҳомий эмас, балки XVII аср Марказий Осиёсидаги мураккаб сиёсий ва ҳарбий жараёнларда фаол қатнашган йирик давлат арбоби ва саркарда эди.

Шу маънода, Ялангтўш Баҳодир ва Жангирхон ҳамкорлиги, Ўрбулоқ жанги эса минтақа халқлари тарихида умумий хавфга қарши биргаликда кураш олиб боришнинг муҳим рамзларидан бири сифатида қолган.

Вам может также понравиться...

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *