Turkiston Muxtoriyati va uning qismati Turkiston milliy matbuoti sahifalarida

1917 yil fevral oyidan boshlab Rossiyaning milliy o‘lkalari, shu jumladan Turkistonda ham “muxtoriyat” g‘oyasi ilgari surila boshladi. O‘sha davr milliy matbuotida Turkiston muxtoriyatining faoliyati va uning qismatiga doir juda ko‘p maʼlumotlarni uchratish mumkin. Ushbu maqolada muxtoriyat xukumatining faoliyati va uning qismatiga oid baʼzi bir manbalarga to‘xtalib, ularni tahlil etib o‘tamiz. Tatar ziyolilaridan Nushirvon Yovushev: “Muxtoriyatni qo‘lga kiritgandan keyin uni boshqarish …

batafsil »

G‘ozi Yunus va Turkiston Muxtoriyati

Туркистон мухторияти байроғи

“Qatag‘on qurbonlari xotirasi” muzeyi ilmiy jamoasi tomonidan yaqindagina nashr yuzini ko‘rgan “Tarixning nomaʼlum sahifalari” davriy to‘plamining 6 – kitobida jadidshunos olim Sirojiddin Ahmadning “Vatan va xalq manfaatini ko‘zlagan adib” nomli maqolasida taniqli jurnalist, noshir, dramaturg G‘ozi Yunus (1887-1942) hayoti va uning publitsistik merosi haqida atroflicha maʼlumot berilgan edi. Ayniqsa, uning tarjimai holi bilan bog‘liq yangi, shu vaqtgacha biror joyda eʼlon …

batafsil »

Turkiston xalqlari tomonidan Muxtoriyat hukumatining qo‘llab- quvvatlanishi

Tub yerli xalqlar davlatchiligi tarixida 1917 yil 28 noyabrdan boshlab “Turkiston Muxtoriyati” deb atalgan1 hukumatning tashkil topishi muhim voqea bo‘ldi. 1917 yil 26-28 noyabrda Qo‘qon shahrida Butunturkiston o‘lka musulmonlarining favqulodda IV qurultoyi tugagach, 1 dekabrda Turkiston Muxtoriyatining Muvaqqat hukumati aʼzolari (8 kishi) imzolagan maxsus Murojatnoma eʼlon qilindi. Ushbu murojatnomada Turkistondagi barcha aholi: irqi, millati, dini, jinsi, yoshi va siyosiy eʼtiqodlaridan …

batafsil »

Turkiston Muxtoriyatida Farg‘ona jadidlarining ishtiroki

1917 yilda Turkistonning ijtimoiy-siyosiy hayotidagi eng muhim masalalardan biri, bu Turkistonda yangi boshqaruv usulidagi davlatchilikni tashkil etish edi. Tez orada turli shaharlarda “Sho‘roi Islomiya”ning shoʻbalari tashkil topdi. 1917 yil 25 mayda Qo‘qonda Farg‘ona viloyati musulmonlari syezdi bo‘lib o‘tdi. Viloyat “Sho‘roi Islomiya” tashkiloti ushbu syezdning tashkilotchilaridan bo‘ldi. Syezdda 42 musulmon tashkilotidan 98 delegat ishtirok etdi1. Jadidlar ommani “Sho‘roi Islomiya” atrofida jipslashishga …

batafsil »

Туркестан и Ахмед Заки Валиди в 1917 году – время надежд

Февральская революция 1917 года была началом нового этапа в истории России, Туркестана. Но это еще было и временем когда, по словам будущего лидера «Туркестанской автономии» Мустафы Чокаева: «… в начале революции среди мусульманских (тюркских) национальных групп не было открыто сепаратистских течений. … Ненависть к старому режиму смягчалась у нас слепым доверием к русской революционной демократии… Были, разумеется, отдельные лица, но …

batafsil »

“Ishchilar syezdining telegromi”. “Ishchilar dunyosi”. 2-qism

Jurnal sahifasidan o‘rin berilgan xabarlar ham o‘ta muhim hisoblanadi. Jumladan, “Ikkinchi Qaror” deb nomlangan xabarda: Xo‘qanddagi musulmon rabochi ham soldatlarning 1-favqulodda syezdi. Syezd bo‘lingan (qo‘sh hokimiyat-muallif) xalq komissarlari sovetining chleni xizmat komissarining bayonotin tinglaganidan so‘ng hozirgi Turkiston o‘lkasindagi xalq komissarlari sovetining butun xalqning va ko‘proq musulmonlarning tilaklarin so‘zlovchi bo‘lolmaganliklarin, Turkistonning tilak va erki uning 2-syezdi tarafindan eʼlon etilgan muxtoriyat birla …

batafsil »

“Yashasin Turkiston Muxtoriyati”. “Ishchilar dunyosi” – Turkiston Muxtoriyati tarixini o‘rganishda muhim manba

Mamlakatimiz tarixining hali hamon jiddiy tadqiqga muhtoj sahifalaridan biri, bu shubhasiz, Turkiston Muxtoriyati masalasidir. Albatta, o‘tgan davr mobaynida bu borada qator ilmiy maqolalar, kitoblar, hatto dissertasiyalar yozilgan. Biroq, mazkur davrning o‘ta murakkab va ziddiyatlarga to‘la ijtimoiy hayotini tushuntirish tarixchidan voqe’likni xolis yoritishda keng ko‘lamli manbalarni qiyosiy tahlil etishini taqozo etadi. Bu o‘rinda matbuot, ayniqsa, milliy matbuot sahifalarida chop etilgan materiallar …

batafsil »

Большевистская «модернизация» общества – становление системы

Для понимания истинных истоков советской политики и инструментария ее осуществления сразу же после 1917 года, важно иметь в виду, что ленинская концепция социализма, да и сам строй мысли большевистских руководителей были проникнуты идеологией воинствующего терроризма. Российские марксисты во главе с Лениным восхищались якобинским террором времен Французской революции 1789 г. часто и заимствовали их терминологию и политические ярлыки, вроде “враг народа”. …

batafsil »

Герои и антигерои Туркестанской Автономии

По время подготовки и защиты докторской диссертации в Институте Российской истории Российской Академии наук мне интересно было узнать героев и антигероев Туркестанской автономии.1 В ходе изыскательской работы в московских и ташкентских архивах, зале периодики Российской государственной библиотеки, мне удалось найти документы по этому вопросу. При этом мне близко к сердцу высказывание первого Президента Республики Узбекистан И.А.Каримов: «Я думаю, что, оценивая …

batafsil »

Nemis va turk tilidagi tadqiqotlarda Turkiston Muxtoriyati haqidagi qarashlar

Bugungi kunda Turkiston Muxtoriyati uchun kurash tarixini o‘rganish alohida ahamiyatga ega bo‘lib, uning tarixi nafaqat ilmiy, balki amaliy va hatto siyosiy nuqtai nazardan qiziqish uyg‘otishi tabiiydir. Mazkur muammo tarixiga qisqacha to‘xtalib, shuni ta’kidlash joizki, o‘lkada zo‘rlik bilan o‘rnatilgan bol’sheviklar hukumati mahalliy aholi manfaati va siyosiy huquqlarini tan olmaganligi tufayli 1917 yil 26-28 noyabrda (yangi hisob bilan 9-11 dekabrda) Qo‘qonda Turkiston …

batafsil »

Turkiston Muxtoriyatiga bol’shovoylar tajovuzi

1918 yil 19 – 26 yanvarda bo‘lib o‘tgan Turkiston o‘lkasi sovetlarining IV qurultoyida Turkiston muxtoriyatini tugatish masalasi ochiqdan-ochiq ko‘rildi. Qurultoyda so‘zga chiqqan, o‘zini “O‘rta Osiyo Lenini” deb hisoblagan, Toshkent soveti raisi I.O.Tobolin shunday degan edi: “Biz nafaqat Rossiya haqida, balki mehnatkashlar to‘g‘risida qayg‘uramiz, agar xalq xohish-irodasi bu o‘lkaning Rossiyadan ajralib chiqishini referendum orqali hal etishni istasa, uning ajralib chiqish xuquqini …

batafsil »

Nosirxon To‘ra, Saidnosir Mirjalilov (Turkiston Muxtoriyati hukumati vazirlarining faoliyati va keyingi taqdiri, 4-qism)

Keyinchalik quyidagi kishilar Turkiston Muxtoriyati hukumati tarkibiga kiritildilar: Nosirxon To‘ra [Nosirxonto‘ra Kamolxonto‘ra o‘g‘li] – Turkistondagi istiqlolchilik harakatining g‘oyaviy rahbarlaridan biri, mashhur ulamo. Namanganda 1871 yili tug‘ilgan. Millati – o‘zbek. U Buxoroda, so‘ngra Kobul, Dehli, Bag‘dod va Hijoz shaharlarida tahsil olgan. Turkistonga qaytgach, 1912 yili Namangan shahriga qozi bo‘lgan. 1913 yildan boshlab jadidchilik harakatida faol qatnashgan. “Sho‘roi Islomiya” tashkilotining Namangan shu’basi …

batafsil »

Ubaydulla Xo‘jaev, Hidoyatbek Yurg‘uli va boshqalar (Turkiston Muxtoriyati hukumati vazirlarining faoliyati va keyingi taqdiri, 3-qism)

Туркистон мухторияти байроғи

Ubaydulla Xo‘jaev [Ubaydullaxo‘ja Asadullaxo‘jaev] – taniqli davlat va jamoat arbobi, Turkistondagi jadidchilik harakatining taniqli namoyandasi, o‘zbek matbuotining tashkilotchilaridan biri. Toshkent shahrida hunarmand oilasida 1886 yili tug‘ilgan. Millati – o‘zbek. Saratovdagi huquqshunoslik institutida o‘qigan (1908 – 1912). Talabalik yillaridayoq davr muammolarini yechishni o‘ylab, mashhur rus yozuvchisi Lev Tolstoy bilan yozishmalar olib bordi (1909). Toshkent okrug sudida 1913 yildan xususiy advokat bo‘lib …

batafsil »

Muhammadjon Tinishboev, Mustafo Cho‘qay (Turkiston Muxtoriyati hukumati vazirlarining faoliyati va keyingi taqdiri, 2-qism)

1918 yil 30 aprelda Turkiston ishchi, soldat va dehqon deputatlarining V s’ezdida RSFSR tarkibida Turkiston Avtonom Sovet Sosialistik Respublikasi (ba’zi manbalarda Turkiston Sovet Respublikasi) tuzilganligi e’lon qilindi1. Sovet hokimiyati Turkistonda yashovchi mahalliy xalqlarga go‘yoki sovet avtonomiyasi boshqaruvidagi “milliy davlatchilik” va “muxtoriyat”ni berdi. Shu munosabat bilan 1918 yil may oyining boshlarida amnistiya e’lon qilinib, Turkiston Muxtoriyati hukumati a’zolaridan tirik qolgan ayrimlari …

batafsil »

Turkiston Muxtoriyati hukumati vazirlarining faoliyati va keyingi taqdiri (1-qism)

Туркистон мухторияти байроғи

O‘zbek xalqi milliy davlatchiligi tarixida Turkiston Muxtoriyati hukumati alohida ajralib turadi. Muxtoriyat hukumati qisqa fursat (1917 yil 27 noyabr’ – 1918 yil 22 fevral’) faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsa ham, u tariximizda chuqur iz qoldirdi. Shu kunlarda Turkiston Muxtoriyati hukumati tashkil qilinganligiga 100 yil to‘lmoqda. Faqat O‘zbekistonda emas, balki qardosh turkiy davlatlarda ham bu sana ilmiy jamoatchilik tomonidan keng nishonlanmoqda. Tarixdan ma’lumki, …

batafsil »