Bosh sahifa » Bilasizmi? » Amir Temur va temuriylar davrida san’at va madaniyat

Amir Temur va temuriylar davrida san’at va madaniyat

Mustaqillik yillarida yurtimizda tarixni yozma manbalar asosida tadqiq etishga e’tibor kuchaydi, ajdodlarimiz tomonidan uzoq o‘tmishda yaratilgan madaniy-ma’naviy merosni o‘rganish va targ‘ib qilish dolzarb masalalar qatoriga qo‘yildi. Ilm-fan, madaniyat rivojiga ulkan hissa qo‘shgan ajdodlarimizning unutilgan nomlari qayta tiklandi. Mohir sarkarda, davlat arbobi, ilm-fan, madaniyat homiysi bo‘lgan Amir Temur ana shunday tarixiy shaxslardan biridir. Hazrat sohibqiron markazlashgan davlatga asos soldi, uni har tomonlama mustahkamlab, rivojlantirib, shon-shuhratini butun jahonga yoydi, buyuk saltanatning hukmdori sifatida millatlar va halqlarni birlashtirdi. Uning hukmdorlik yillarida madaniyat, ilm-fan, me’morchilik, tasviriy san’at, musiqa va she’riyat yuksak cho‘qqiga ko‘tarildi. Bir so‘z bilan aytganda, temuriylar davri renesansiga asos solindi.

O‘zbekiston prezidenti I.A. Karimov temuriylar tarixi davlat muzeyining ochilishi marosimida shunday degan edi: «Kimki o‘zbek nomini, o‘zbek millatining kuch-qudratini, adolatparvarligini, cheksiz imkoniyatlarini, uning umumbashariyat rivojiga qo‘shgan hissasini, shu asosda kelajakka ishonchini anglamoqchi bo‘lsa, Amir Temur siymosini eslashi kerak!» (Karimov I.A. Amir Temur tarixi haqida so‘z. – B. 27.).

Prezidentimizning “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch” asarida shunday deyiladi “… buyuk bobolarimizning ma’naviy olami xususida fikr yuritilganda, Sohibqiron Amir Temur haqida alohida to‘xtalishimiz tabiiydir. Chunki tengsiz azmu shijoat, mardlik va donishmandlik ramzi bo‘lgan bu mumtoz siymo buyuk saltanat barpo etib, davlatchilik borasida o‘zidan ham amaliy, ham nazariy meros qoldirdi, ilmu fan, madaniyat, bunyodkorlik, din va ma’naviyat rivojiga keng yo‘l ochdi.”

Sohibqiron Amir Temur hazratlari – millatimizning suyangan tog‘laridan biri, xalqimizning abadiy faxri va g‘ururidir.

Ul zot Turonzaminni mo‘g‘ullar istilosi asoratidan ozod etdi, mamlakat va xalq daxlsizligini, tinchligini va osoyishtaligini, obodlik va farovonlikda rivojlanishini to‘liq va ishonchli kafolatlay oladigan markazlashgan qudratli davlatni vujudga keltirdi, uning amru irodasi ostida bu yerda hayot har taraflama gullab-yashnadi. Turonzamin Amir Temur davrida Buyuk Ipak yo‘lining qaynoq, gavjum, fayzli-barakali go‘shalardan biriga aylandi.

Amir Temur va temuriylar davrida yashagan muarrixlar Sharafiddin Ali Yazdiy, Nizomiddin Shomiy, Mirxond, Ibn Arabshoh, Muiniddin Nataniy va boshqa qator mualliflarning aksariyati o‘sha davrda yashaganliklari uchun bo‘lib o‘tgan voqyea va hodisalarni uning bevosita hamda bilvosita shohidlari sifatida jonli va ishonchli tarzda bayon qilingan.

XV – asrda yashagan taniqli arab tarixnavislari, jumladan: Ibn Xoldun, Ibn Duqmoq, As-Suyutiy, Al-Qalqashandiy, As-Sahoviy, Bahriddin al-Ayniy, Ibn-Iyos, Ibn Tag‘riberdi, Ibn Hajar al-Asqaloniy, al-Maqriziy va boshqalar o‘z tarixiy asarlarida Amir Temurga, ayniqsa uning shaxsiga, Iroq, Shomga qilgan harbiy yurishlari, diplomatik aloqalar haqida ko‘pdan-ko‘p qimmatli ma’lumotlarni keltirilgan.

Temuriylar davri tomosha san’atlari, bayramlari to‘g‘risida ma’lumotlar va umumlashmalar ko‘plab saqlanib qolgan. Shu ma’noda Zayniddin Vosifiyning “Badoye’ ul-vaqoye”, Xondamirning “Makorim ul-ahloq”, Zaxiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma”, Xasanxo‘ja Nisoriyning “Muzakkiri ahbob” kabi asarlari qimmatlidir. Ayniqsa, an’anaviy teatr, raqs va sirk bo‘yicha ma’lumotlar umumlashma fikrlar va mo‘’jaz tadqiqotlar Alisher Navoiyning butun ijodi bo‘ylab sochilgan. Shuningdek, Abu Nasr Farobiy, Abu Abdulloh Xorazmiy, Abu Ali ibn Sino, Abdurahmon Jomiy, Darvesh Ali Changiy va boshqalarning musiqa sa’natiga oid risolalarda raqs ritmi va usullari haqida ma’lumotlar, ilmiy mushohadalar uchraydi.

Hozircha, birgina Husayn Voiz Koshifiyning “Futuvvatnomai sultoniy yohud javonmardlik tariqati” risolasida o‘yin va tomoshalarning ayrim toifalari xususida fikr yuritiladi.

Shuningdek, o‘tmishda an’anaviy teatr, qo‘g‘irchoqbozlik, raqs, xalq sirki, qo‘shiqchilikning barcha shakllari, turlari “Tomosha” degan birgina istiloh bilan ifodalangan. Asli arabcha bu so‘z “Qarash, ko‘zdan kechirish” degan ma’nolarni anglatadi. Ammo Markaziy Osiyo mintaqasida uning ma’no doirasi juda keng bo‘lib, ko‘pchilikka mo‘ljallangan hamda ko‘ruvchi va tinglovchini quvontiradigan yoki qayg‘urtiradigan, ba’zan hatto jumbushga soladigan ijrolar, maydon ma’rakalari, marosimlar bilan bog‘liq namoyishlar va o‘yinlar – barchasi “Tomosha” deb yuritilgan. Turkiychada “O‘yin” atamasi ham ishlatilgan. Biroq uning qo‘llash doirasi haddan tashqari juda keng bo‘lib, ermak mashg‘ulotlar, badantarbiya va sportga aloqador sohalarni ham o‘z ichiga olgan.

Rui Gonsales de Klavixo boshliq guruhning Amir Temur huzuriga elchilik sayohati juda uzoq, xavf-xatar va mashaqqatlar bilan to‘la safar bo‘ldi. Shuni ham aytish kerakki, o‘shanda Klavixo bilan birga Bobil (Misr) va Turkiya sultonining elchilari ham Samarqandga kelgandilar.

Klavixoning elchilik vaqtlarida, ya’ni 1403-1406 yillar mobaynida Amir Temur ko‘l ostidagi mamlakat va shaharlarning umumiy ahvoli, aholining kun kechirishi, Temur va yaqinlari tashabbusi bilan barpo etilgan binolar: qasrlar, masjidlar, madrasalar, xonaqohlar, savdo rastalari, do‘konlar, ustaxonalar; temuriylar davlatining Xitoy, Hindiston, Oltin O‘rda, Mo‘g‘iliston va boshqa mamlakatlar bilan bulgan savdo – sotiq va madaniy aloqalari; Amir Temur saroyida amalda bo‘lgan tartib – qoidalar va nihoyat Amir Temurning xotinlari hamda ularning mamlakat ijtimoiy – siyosiy hayotida tutgan o‘rni haqida e’tiborga molik ma’lumotlar keltirilgan.

Shu asnoda, san’at va madaniyat jabhalari ham rivojlanib bordi.

Samarqand saltanatini o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixoning yozishicha, Amir Temur “Qaysi bir mamlakatni zabt etgan va bo‘ysuntirgan bo‘lsa, ularning hammasidan odamlar, Samarqand va uning atrofidagi yerlarga joylashtirdi. Shoh har xil hunarmadlarni yig‘ishga, ayniqsa, ko‘p harakat qildi”.

Ibn Arabshoh, Nizomiddin Shomiy, Sharafiddin Ali Yazdiy va boshqa olimlar ham shuni qayd etishadi. Misr, Shom, Ro‘m, Ozarboyjon, Eron, Xorazm, Hindiston va ko‘plab boshqa yurtlardan minglab hunarmandlar ko‘chirib keltirilgan va hammasi ish bilan ta’minlangan. “Shoh, – deb yozadi Klavixo, – turli tomondan Samarqandga keltirilgan har xil toifadagi erkak va ayollarning hammasi, aytishlaricha, bir yuz ellik mingdan oshiq bo‘lgan. Bular orasida turk, arab va boshqa elatlar, arman xristianlari, yunon katoliklari, nasroniylar, yakobitlar va yuzi bilan o‘tga topinuvchi o‘ziga xos mashabga ega bo‘lgan kishilar ham bor edi” (Klavixoning “Samarqandga – Amir Temur saroyiga sayohat kundaligi” asaridan). Olib kelingan xaloyiq hayratlanarli darajada ko‘p ediki, shaharga, ko‘cha va maydonlarga, qishloqlarga, hatto shahar tashqarisidagi daraxtlar ostiga, g‘orlarga ham odam sig‘may ketgan edi. Amir Temur ularni bir – biridan ajratmasdan, qavmi va oilasi bilan birga jamoa – jamoa joylashtirgan, zarur shart – sharoit yaratib bergan, chunki yangi joyda o‘z hunarlarini yo‘lga qo‘yishlari, mahorat va bilimlarini namoyon qilishlari uchun ular yotsiramasligi, mahkam o‘rnashib olishlari kerak edi. Samarqand atrofida Damashq, Misr, Bog‘dod, Sultoniya, Sheroz nomli qishloqlarning paydo bo‘lishini shu bilan izohlash mumkin. Bunday qishloqlar Shahrisabz, Qarshi, Buxoro atroflarida ham yuzaga kelgan. XIV asr oxirlaridayoq qurilishda birga ishlagan mahalliy va kelgindi me’morlar, ustalar o‘rtasida o‘zaro ta’sir va o‘ziga xos ijodiy amaliy birdamlik yuzaga kelgan. Musiqa, raqs, tomosha san’atlarida bunday birdamlik va uyg‘unlik birmuncha kechroq paydo bo‘lgan, deb o‘ylaymiz. XV asr boshlaridayoq umumiy badiiy maktablar shakllangan. Natijada nainki me’morchilik, naqqoshlik, o‘ymakorlik va boshqa qator hunarlarda, balki musavvirchilik, musiqa, raqs, tomosha san’atlarida ham keskin yuksalishlar yuz berdi. Buni aksar olimlar uyg‘onish davri, temuriylar renessansi deb ataydilar.

Sharofiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” muqaddimasida Chingizxon bilan Amir Temur o‘rtasidadagi farqqa to‘xtalib shunday yozadi: “Chingizxon qaysi shahar va viloyatnikim bosib olgan bo‘lsa, na ul joydan asar qoldi-yu, na ulusidan xabar…. Hazrat sohibqironning baxtiyor zamonida fath etilgan joylarda esa, nizochilar va dushmanlarning ixtiyoridan butunlay chiqdi va …. ahvoli oldingidan ham ancha yaxshiroq va obodroq. Xalqi esa tinch va hursand bo‘ldi…”

Xo‘sh, Amir Temur hayotida san’at, jumladan o‘yin va tomoshalar, yanada kengroq olganda, marosim va bayramlarning o‘rni qanday bo‘lgan? Avvalo shu savolga javob beraylik.

Amir Temur bolaligi ko‘pgina manbalarda afsonaviy yo‘sinda keltirilgan. Mening nazarimda, Temur otasi – barlos nasabining sardorlaridan bo‘lmish Tarag‘ay Bahodirning panohida o‘sha zamonlarda aslzodalarga xos aqliy va jismoniy tarbiyaning barcha turlaridan bahra olgan, ham aqlan, ham jismonan chiniqib borgan. Tili chiqib, aqlini tanigandan boshlab to o‘n ikki yoshga to‘lguniga qadar maktabda o‘qish, savodxon bo‘lish bilan birga ertak, so‘ng tarixiy qissa va rivoyatlar tinglashni xush ko‘rgan, tengqurlari bilan har xil harakatli o‘yinlar o‘ynagan. O‘yinlari murakkablashib borgan. Ot ustida olishuv, poyga, yakkama – yakka kurash, “Urish – urish” o‘yinlari shular jumlasidandir. “Ko‘chada men bolalar bilan o‘ynardim, – deb yozadi Sohibqiron o‘zining “Tarjimai holi”da.- Bolalar bilan urush-urush o‘ynab, o‘zimni amir etib tayinlardim-da, o‘yinni boshqarardim va bolalarning bir guruhini ikkinchi guruhi bilan urishtirishni mashq qilardim”.

Sharafiddin Ali Yazdiy ham buni quyidagi masnaviy larda tasdiqlaydi:

Urush bo‘lsa-da ishi uning faqat, Lekin niyati edi toj ila taxt. Buyurmoqlikka edi u tetik ruh, Yonida bolalar bir necha guruh. Bir bola sipohiga edi amir, Boshqasi tayinlangan edi vazir. CHo‘p va qamishdan bir odam yasardi, O‘zi har tomonga qarab chopardi. Farazda u bajarmadi farmonni Deb, boshda so‘roqqa tutardi uni. Kichiklar uchun shul erur, de jazo, Kattalar so‘zidan chiqmasin aslo. Jiddiyga o‘xshardi o‘yini uning, O‘yinda band baxtiyorligi uning.

Mullo Salohiddin Toshkandiy ning “Temurnoma” kitobida ham “Urush-urush” o‘yini qayd etiladi, shu bilan birga Amir Temurning bolaligidan jismonan kuchli bo‘lib o‘sgani, mardligi misollar bilan yoritiladi. Sohibqiron bahslashib, qassobning sixlik qanorasini (kundasini) bir barmog‘i-la otib yuborgan, bir qo‘li bilan yuk to‘la arobani ko‘tarib tashlagan, ajdarning boshini tishi bilan tishlab uzib yuborgan, qirq kishi tortadigan qovg‘ani (meshni) quduqdan qirq martta yolg‘iz o‘zi tortib chiqargan. Uning tarbiyasiga hissa qo‘shgan Amir Choku, keyinchalik unga vazir etib tayinlangan Mirza Sayfiddin, qabiladoshlar, tengdoshlar Amir Temurning bunday g‘ayri-tabiiy kuch namoyishiga guvoh bo‘lib, tomosha qilib turganlar.

Amir Temurning tarjimai hol shaklida yozilgan “Zafar yo‘li”da keltirishicha, “O‘n ikki yoshga to‘lganimda, – deb yozadi Sohibqiron, – bolalarcha o‘yinlardan orlanadigan bo‘ldim”, Amir Temur endi ot minish, chavandozlik mashqlariga, ov qilishga mehr qo‘ya boshlaydi. “O‘n besh yoshga to‘lganimda ot minib ovchilik qilishni juda sevib qoldim va bu ishda mahoratim kamolga yetdi” – deb ta’kidlaydi u. Ammo shunda ham “Urish-urish” o‘ynidan voz kechmagan. Faqat endi o‘yin ilgariday cho‘p ot bilan emas, haqiqiy otlar bilan jiddiy yo‘sinda olib borilgan. Bu to‘g‘risida “Tarjimai hol”da shunday ma’lumot bor: “Yigirma yoshga to‘lganimda tengdoshlarim bilan tez-tez urush mashqlarini o‘tkazib turdim: bunda ularni ikki guruhga bo‘lib, birini ikkinchisi bilan jang qilishini mashq qildim”. Shu tarzda oddiy ermak o‘yin haqiqiy jangovor mashqqa aylandi.

Amir Temur va temuriylar davlatida turli bayramlar, sayillar, tomoshalar o‘tkazilib kelinganligi to‘g‘risida ko‘pgina ilmiy ma’lumotlar bor. Ma’rakalarda har toifa ijrochilar alohida – alohida tarabxona va xosxona san’atkorlarning aralash guruhlari o‘z mahoratlarini namoyish etishgan bo‘lsa, teatrlashgan sayillar va namoyishlarda minglab har xil ijrochilar qatnashgan va o‘zaro bellashgan.

Amir Temur Movarounnahrda ilgaritdan mavjud an’analarni davom ettirgan holda, o‘zining har bir g‘alabasini bayram, to‘y bilan nishonlagan. Har bir aziz mehmonni ziyofat va bazm bilan siylagan. Oilaviy marosimlarni ham sozanda, xonanda va raqqosu-raqqossalarsiz, umuman olganda o‘yinchilarning katta-katta guruhlarini jalb etgan xolda o‘tkazishni yoqtirgan. Uning davrida halq bayramlari juda ham keng ko‘lamda nishonlanganligini tarixiy manbalardan topishimiz mumkin.

Xos bazmlarda maqom kuylari chalingan. Bu kuylarga raqqos va raqqosalar xirom etgan, masxara va muqallidlar kuldirgan, bayramlarda katta maydon va ma’rakalarga yarasha tomoshalar ko‘rsatilgan. Maydon tomoshalari orasida ot bilan bajariladigan poyga, uloq chopish (Ko‘pkari), otdan ag‘darish, chavgon, qaboq o‘yin kabilar, haqqoniy kuch sinovi hisoblanmish kurash (Gushtirlik), qilich, nayza, gurzi va boshqa jangovar qurol va aslahalar bilan o‘tadigan bellashuvlar, shuningdek, qo‘chqor, xo‘roz urishtirish kabi qadimiy o‘yin va musobaqalar yetakchilik qilgan.

Tomoshabinlar o‘ta faol bo‘lishgan: har guruh, jamoa yoki urug‘ maydonda kuch yoki bo‘lmasa mohirligini, mahoratliligini sinayotgan vakilini (yoki o‘rgatilgan oti, xo‘roz yohud qo‘chqorini) quvvatlab, tarafini olib, ruhlantirib turgan. Butun o‘yin yoki tomosha jarayonini u bilan birga kechirgan, yutug‘idan quvongan, mag‘lubiyatidan achingan. Ishtirokchi va tomoshabinlar juda tanti bo‘lishgan, g‘oliblarni tan olib, tetik ruh, yangi yig‘inlarga umid bag‘ishlashgan va shu tariqa maydonni tark etishgan.

Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” asarida Amir Temur saltanatidagi ko‘plab to‘ylar haqida ma’lumotlar beriladi. Bu to‘ylar asosan 3 xil ko‘rinishda ko‘rishimiz mumkin.

1. Amir Temur hayoti bilan bog‘liq to‘ylar.

2. Amir Temur farzandlari va nabiralari hayoti bilan bog‘liq marosimlar.

3. Davlat va din ishlari bilan bog‘liq bayramlar.

Amir Temurning to‘liq ismi: Amir Temur Ko‘ragoniy ibn Amir Tarag‘ay ibn Amir Barluk bo‘lgan. Amir Temurning onasi Takinaxotun buxorolik mashhur faqih Ubaydulla ibn Ma’sudning avlodi. Otasi Amir Tarag‘ay barlos urug‘inig oqsoqollaridan bo‘lgan. Amir Temur 35 yil davomida mamlakatni boshqardi. Ko‘pdan-ko‘p harbiy yurishlar va jangu jadallarni amalga oshirdi. Ko‘p mamlakatlarni zabt etdi. Oqibatda Hindiston hamda Xitoydan Qora dengizga qadar va Orol dengizidan Fors qo‘ltig‘iga qadar bo‘lgan hududni qamrab olgan ulkan saltanatni vujudga keltirdi. Bundan tashqari, Kichik Osiyo, Suriya, Misr va Quyi Volga, Don bo‘ylari, Balxash ko‘li va Ili daryosi, Shimoliy Hindistongacha bo‘lgan mamlakatlarni o‘ziga bo‘ysundirdi.

Tashkanbayev Xusnitdin Sheraliyevich,
O‘zFA Temuriylar tarixi davlat muzeyi kichik ilmiy xodimi

O‘xshash maqola

Азербайджано-узбекские связи в 1917-1920 годах

Post Views: 29 Национально-освободительная борьба против царизма в Азербайджане и Туркестане в начале XX века …

Битта мулоҳаза

  1. Amir temur yoqtirgan cholg’u asbobi

Fikr bildirish

Email manzilingiz chop etilmaydi. Majburiy bandlar * bilan belgilangan