Бош саҳифа » Алломалар » Мутафаккирлар. Ҳаким Термизий (820–932)

Мутафаккирлар. Ҳаким Термизий (820–932)

Ҳаким Термизийнинг тўлиқ исми Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Али ибн Ҳасан ибн Башар Термизий бўлиб, у 820 йилда Термиз шаҳрида таваллуд топиб, узоқ умр кўриб 932 йилда вафот этган. Унинг мақбараси Термиз шаҳрининг яқинида – Амударё бўйида жойлашган.

Термиз шаҳри ҳақидаги қимматли маълумотларни араб географлари Мақдисий (“Аҳсан ут-тақосим фи маърифат алақолим”), Истахрий (“Ал-Масолик валмамолик), Балазурий (“Футуҳ ал-булдон”) ва бошқа қатор муаллифларнинг асарларида учратамиз. Мазкур манбаларда таъкидланишича, Ҳаким Термизий туғилган Термиз шаҳри IX асрда Мовароуннаҳрнинг энг йирик ва обод шаҳарларидан бири сифатида машҳур бўлиб, шаҳарда диний ва дунёвий илмлар ва маданият юксак даражада тараққий қилган. Илм-фаннинг турли соҳалари, жумладан, исломий илмлар бўйича Термиз шаҳридан етишиб чиққан кўплаб алломалар Термизий нисбаси билан бутун дунёда машҳур бўлганлар.

Баъзи хабарлардан маълум бўлишича, унинг отаси, Али ибн ал-Ҳасан ўз даврида ҳадис илмининг кўзга кўринган олимларидан бири сифатида машҳур бўлган. Араб тарихчиси Хатиб Бағдодий ўзининг машҳур “Тариху Бағдод” (“Бағдод тарихи”) номли асарида ёзишича, у мусулмон оламининг энг йирик марказларидан саналган Бағдод шаҳрида бўлиб, ўша даврнинг машҳур олиму уламолари билан ҳадис илмининг турли масалалари бўйича қизғин баҳс ва мунозараларда иштирок этган. Ҳаким Термизий ўзининг автобиографик “Бадъу шаъни Абу Абдуллоҳ” ва “Ар-Радд аъло-л-муаттила” асарларида ёзишича, унинг онаси ва бобоси ҳам ўз даврида ҳадис илмининг етук билимдонларидан бўлишган. Бу маълумотлардан шундай хулоса қилиш мумкинки, Ҳаким Термизий илм-маърифат юксак қадрланадиган, зиёли бир хонадонда дунёга келиб, мана шу илмий-маънавий муҳитда ўсиб улғайган. Охир оқибатда, мазкур омиллар таъсирида унинг маънавий дунёси ва илмий тафаккури шаклланиб камолга етган. Айни вақтда шуни алоҳида таъкидлаш керакки, Ҳаким Термизийнннг илмий камолотида унинг отаси Али ибн Ҳасаннинг хизматлари бениҳоя катта аҳамиятга молиқдир. Чунончи, у ўз фарзанди учун нафақат меҳрибон ва ғамхўр ота, балки унга нисбатан талабчан мураббий ва маърифатли устоз мақомида ҳам бўлган.

Отаси вафотидан кейин Ҳаким Термизий ўз шаҳридаги етук олимлардан исломий фанлардан, асосан, тафсир, ҳадис ва фиқҳ илмларидан сабоқ олади. Унинг термизлик муҳаддислар Абу Муҳаммад Солиҳ ибн Муҳаммад ибн Наср Термизий, Солиҳ ибн Абдуллоҳ Термизийдан ҳадис имини ўргангани ҳақида манбаларда аниқ маълумотлар келтирилган. Манбаларда унинг оилавий аҳволи, рафиқаси солиҳа, тақводор, покиза аёл бўлгани ҳақида, уларнинг олтита фарзандни тарбиялаб вояга етказганлари ва шунингдек, Ҳаким Термизийнинг ўз фарзандлари билан муносабатлари ҳақида ҳам баъзи маълумотлар келтирилган.

Ёзма манбаларга, биринчи навбатда, унинг автобиографик тусдаги “Бадъу шаъни Аби Абдуллоҳ” номли асарига таянган ҳолда унинг ҳаётини қуйидаги босқичларга бўлиш мумкин:

Биринчи босқич – Ҳакимнинг саккиз ёшгача бўлган болалик даври.

У болалиқдан илму маърифатнинг чигал сўқмоқларини енгиб ўтишга, бўлғуси мураккаб имтиҳонларга ўзини ҳар томонлама тайёрлай бошлаганди.

Иккинчи босқич Ҳаким Термизийнинг саккиз ёшидан то йигирма етти ёшгача бўлган умрини қамраб олади. Бу даврда унинг бир шайх устози бўлиб, у Ҳакимни турли илмларни чуқур эгаллашга ундади, бу ишда астойдил раҳнамолик қилиб, унга ўз иноятини кўрсатди. Гарчанд, ушбу шайх ҳақида аниқ маълумотлар бўлмаса-да, у шогирдини ёшлигидан бошлаб бутун кучқувватию имкониятини фақат илм йўлига, хусусан, илм ал-осор (ҳадис) ва илм ар-раъй (ҳанафий мазҳаби фиқҳи) каби илмларни чуқур эгаллашга йўллаб, бўлғуси олим тақдирида бурилиш ясайди. Бу илмлар билан шуғулланишни Ҳаким Термизий ҳатто Маккага ҳаж ибодатини адо этиш учун бораётганида Ироқда тўхтаб ўтганида ҳам давом эттирди. Бу пайтда унинг ёши йигирма еттига яқинлашиб қолган эди. Айтиш керакки, айнан шу сафарлар давомида турли олимлардан олган таълим-тарбияси унинг илмий фаолиятида сезиларли из қолдирган. Ўз ҳаётининг мана шу босқичида Ҳаким Термизий ҳадис ва фиқҳ илмларига алоҳида эътибор берган.

Ҳаким Термизий ҳаётининг учинчи босқичи Қуръони каримни ёд олиш ва уни чуқур ўрганиш билан бевосита боғланган. Бу пайтда у Маккаи мукаррамага етиб борган эди. У Аллоҳнинг каломини ёд олишга алоҳида иштиёқ билан киришади, кечани кундузга улаб уни ёд олади, бу машғулотдан унинг қалби ҳаловату завқ-шавққа тўлади. Бинобарин, шу даврда у рўза тутиш, намоз ўқиш, Қуръон тиловат қилиш каби ибодатларга батамом берилиб кетди. Лекин шу билан бирга, бу даврда у муайян бир усул ёинки бирон-бир хос тариқатга эга эмасди. Унинг ўз таъбири билан айтганда, токи унинг қўлига Антокийнинг китоби тушгунга қадар шу йўсунда ҳаёт кечирган, кейин эса Антокийнинг фикрларидан таъсирланиб, ўз нафсининг риёзат (риёзат ан-нафс) чекишига йўл қўйган. Шу пайтдан эътиборан унинг ҳаётида узоқ ва машаққатли бошқа бир давр бошланадики, бунда у ўзини аямасдан риёзат чекишга, хилма-хил имтиҳону синовларга мубтало қилди. У узлат ва хилватни, одамлардан ўзини четга олиб яшашни ихтиёр этди.

Бу жараёнлар оқибатида у ўз тариқатини яратдики, натижада, кечалари унинг атрофида кўплаб издошлари ва маслақдошлари тўпланишиб, баҳсу мунозаралар уюштирар, дуо ва тазаррулар билан ўз шуурларини изҳор қилардилар. Афтидан, мана шу баҳсу мунозаралар пайтида ўзининг чуқур мазмунга эга бўлган сўфийлик тажрибалари ҳақидаги ошкора баёнотлари туфайли диний масалаларнинг баъзи жиҳатлари, хусусан, илм ар-раъй ёки илм ал-осор, ҳатто тасаввуф илмларига доир фикрлари билан ўз замонидаги қатор олимларнинг қаҳру ғазабини қўзғаб, уларнинг шиддатли ҳужумларига дучор бўлди. Натижада, Ҳаким Термизий ҳақида гап-сўзлар кўпайиб, уни ҳавойи гапларга берилишда ва бидъатда айблай бошладилар.

Ҳадис ривоятчилари томонидан билдирилган туҳматларда у ҳадисшунос олим ҳам эмас, ривоятчилар тоифасига ҳам кирмайди. У ўзининг яроқсиз китобларини ҳадислар билан тўлдириб, уларни ривоят ҳам қилинмайдиган, эшитилмайдиган ҳам хабарлар билан қалаштириб ташлаган.

Мутасаввифлар томонидан билдирилган туҳматларда ҳам у ҳақиқатга хилоф ишларда айбланиб, бу ҳаракатлари билан у фақиҳларнинг қоидасидан чиққан ва ҳар қандай дашном ва таъналарга сазовор киши сифатида тасвирланган. Хуллас, айбловчиларнинг ҳаракатлари шу даражага бориб етдики, улар Балх ҳокимига хабар юбориб, Ҳаким Термизийни Аллоҳга муҳаббат ҳақида гапиради, одамлар ўртасида фисқу фасод тарқатади, уларни бидъатга етаклайди, нубувватликни даъво қилади, деб айбладилар.

Мана шу пайтдан эътиборан Ҳаким Термизийнинг ҳаётида бешинчи босқич бошланади – бунда у хилват ва узлатдан чиқиб, одамлар сари юзланади. Натижада, унинг фазлу фазилати тўла намоён бўлиб, алломанинг номи тилларда зикр қилина бошлайди, унинг атрофида тўпланадиган халқнинг сони кундан-кунга оша бориб, улар ҳатто унинг ҳовлисига сиғмай кетади, йўлаклару масжид ҳам одамларга тўлади. Ана шундан кейингина барча у ҳақидаги миш-мишлар ноҳақ туҳматлар ва ёлғон-яшиқ бўҳтонлардан бошқа нарса эмаслигини тушуниб етдилар ва унга нисбатан ҳурмату эҳтиромларини намоён қилдилар.

Манбаларга таяниб, яна айтиш мумкинки, Ҳаким Термизий фаолиятининг кейинги икки босқичи илмий-ижодий нуқтаи назардан ғоятда самарали ва баракали бўлган. Чунончи, айнан шу даврда унинг фаолиятида кенг омма билан мулоқот, унинг атрофида кўп сонли шогирдлари ва издошларининг тўпланиши ва энг муҳими, узоқ йиллар давомида шаклланган қарашлари, фикрмулоҳазалари ва ҳаётий тажрибаларини тўплаб, ўзининг ўлмас асарларини яратдики, бу асарлар буюк бир маънавий мерос сифатида ислом маданияти, айниқса, тасаввуф илми тараққиётига салмоқли ҳисса бўлиб қўшилди.

Ҳаким Термизийнинг қаламига мансуб асарлар ҳақида ёзган муаллифлар, унинг асарларининг сони ҳақида турли рақамларни келтиришган. Баъзиларнинг фикрларига кўра, бу асарлар сони тўрт юзтага яқин бўлса, яна бошқалар Ҳаким Термизий саксонта ёки қирқта асар яратгани ҳақида ёзганлар. Ҳаким Термизийнинг бизгача етиб келган асарлари унинг илмий меросининг муҳим қисмини ташкил қилади. Мана шу асарларидан, энг аввало, Пайғамбар (с. а. в.)нинг ҳадисларига бағишланган “Наводир ал-усул фи маърифат ахбор Расул” (“Расулуллоҳ хабарларини билишда нодир усуллар”) номли асарини тилга олиш керак. Бу асар “Салват ал-орифин ва бўстон ал-муваҳҳадин” (“Орифлар овунчоғи ва Аллоҳнинг ягоналигига ишонувчилар бўстони”) номи билан ҳам аталади.

Алломанинг кейинги йилларда нашр этилган асарларидан тасаввуфга оид икки асарини кўрсатиш мумкин. Улардан бири “Китоб ҳақиқат ал-одамиййа” (“Инсоният ҳақиқати тўғрисида китоб”) ва иккинчиси “Адаб ун-нафс” (“Нафс одоби”) номли асардир.

Ҳаким Термизий асарларининг аксар қисми қўлёзма ҳолда жаҳоннинг йирик шаҳарларидаги китоб хазиналарида сақланади. Уларни бир қадар шартли равишда беш гуруҳга (мажмуага) бўлиш мумкин. Алломанинг асарлари кўпроқ Париж, Қоҳира, Дамашқ, Искандария, Истанбул ва Лондон каби шаҳарлардаги қўлёзмалар жамғармаларида сақланади.

Ҳаким Термизий асарларининг мазмун-моҳиятига кўра уларни бир қанча гуруҳга бўлиш мумкин. Бир туркум асарлари аллома томонидан илм толибларига ўқилган маърузалар, матнлар шаклида бўлса, бошқа бир туркум рисолаларини аллома турлитуман муносабатларга бағишлаб ёки ундан савол тарзида сўралган масалаларга жавоб, ўзига билдирилган эътирозларга раддия ёхуд бирон мураккаб, чигал масаланинг баёни ёинки дўсту биродарларига йўлланган мактублар ташкил қилган. Шу боисдан ҳам, бу туркумга кирган рисолалар Ҳаким Термизийнинг бутун умри давомидаги илмий-ижодий фаолиятининг ўсиши билан тадрижий равишда, босқичма-босқич такомиллашиб борган дейиш мумкин. Асарлар мазмуни ва хусусиятларига қараб уларни мутафаккир яшаган даврдаги илмфаннинг бирор соҳасига мансуб этиш ҳам қийин. Бинобарин, унинг асарларини тўлиғича на тасаввуфий, на ҳадис илмлари ва на фалсафий асарлар ёки бўлмаса, калом ёки фиқҳ илмлари жумласига ҳам мансуб этиб бўлмайди.

Алломанинг илмий-ижодий фаолиятини ўрганган қатор тадқиқотчилар таъкидлаган– ларидек, Ҳаким Термизий асарлар таълиф ва тасниф этишда ўз даврида мавжуд бўлган йўлдан юрмади, балки у ўз диний қарашлари ва тасаввурларидан келиб чиқиб, ўзига хос бўлган алоҳида йўлни танлади.

Ўша пайтлар диннинг асл моҳиятини бузиб, залолатга ботган тоифалар кўпайган бир давр бўлганини инобатга олсак, буюк аллома Ҳаким Термизийнинг илму урфон йўли ислом динининг ҳақиқий, асл моҳиятини тўғри талқин қиладиган ва жамият учун ғоятда муҳим ва фойдали йўл бўлгани янада равшанлашади.

100 МАРКАЗИЙ ОСИЁ МУТАФАККИРЛАРИ

© Ўзбекистон Республикаси Фан ва технологияларни ривожлантиришни мувофиқлаштириш қўмитаси
© Тошкент ислом университети
© «YANGI NASHR», 2011

Ўхшаш мақола

Мутафаккирлар. Маҳмуд Замахшарий (1075–1144)

Post Views: 22 Кўҳна Хоразм заминида азалдан жаҳон фани ва маданияти ривожига муносиб ҳисса қўшган …

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *