الرئيسية » تاشکېنتلیکلر » شاش واحه‌سی فه‌قیهلری میراثی

شاش واحه‌سی فه‌قیهلری میراثی

فیقه علمی اسلامشناسلیک نینگ یېتکچی ترماقلریدن بیری. عینِ پیتده کم اۉرگنیلگن ساحه‌سی سنه‌له‌دی. «گرچه فیقه علمی حقیده ک.براککېلمن، آ.پریتسه‌ک، یو.ز.که‌وه‌کجی و باشقه‌ غرب عالِملری ایشلریده بیرمونچه‌ سۉز یوریتیلسه-ده، لېکن اولر ماوراوننه‌هرده اۉرته‌ عصرلرده‌گی فیقه علمی تاریخی ترقیاتینی اۉرگنیشده یېترلی منبع بۉله‌ آلمه‌یدی»[1].

کېینگی ییللرده بیر قطار اۉزبېک عالِملری ه.سعیداو[2]، ه.مومناو[3]، م.کمیلاو[4]، آ.قارییېو[5]، ه.جا‘زجاني[6]، س.ایشاقاو[7] تامانیدن تدقیقاتلر عملگه آشیریلدی. شونینگدېک، بویوک فه‌قیه بورهانیددین مرگ‘ایناني نینگ «هیدایه»[8] اثری، مقصودخۉجه ایبن منسورخۉجه قلمیگه منسوب «مه‌جمه‌ع اول-مقصود یاکه مختصر اول-ویقایه‌ نینگ اۉزبېکچه شرحی»[9] و باشقه‌ کۉپلب کتابلر نشردن چیقدی. حاضرگی کونده‌ مذکور ساحه‌ بۉییچه‌ بیر قطار حقوقشناس، اسلامشناس عالِملر تدقیقاتلر آلیب باریشماقده. «زېرا، اۉرته‌ آسیالیک فه‌قیهلریمیز جهان حقوقي مدنیتی ترقیاتیگه قۉشگن حصه‌سینی اطرافلیچه‌ تدقیق قیلیش دور طلبیدیر»[10].

معلومکی، فیقه علمی نه‌فقط دیني و حقوقي مسأله‌لر، بلکه‌ معنوي، اخلاقي قدریتلرنی هم اۉرگنه‌دی. یوریدیک فنلر دوکتوری، پراف. ه.سعیداو یازگنیدېک، «فیقه — اسلام قانون‌شناسلیگی شرق خلقلری و اسلام مدنیتی اېریشگن بویوک قدریتدیر»[11].

فیقه اسلام حقوقشناسلیگی ساحه‌سی صفتیده خییی-خ عصرلرده شکللندی و اونینگ مېتودالاگيه‌سی وجودگه کېلدی. فیقه علمی مستقل حقوقشناسلیک ساحه‌سی صفتیده رواجلنه باریب، اجتماعي حیات نینگ برچه‌ ساحه‌لریگه عاید بۉلگن مسأله‌لرنی قه‌مره‌ب آلدی: ایمان اساسلری، عقیده‌ طلبلری، انسان تورموش طرزیگه خاص بۉلگن معامله‌، اخلاق، عبادت قانون-قاعده‌لری. بو جریان ایکّی یریم عصر دوام اېتیب، اسلام حقوقشناسلیگی نینگ شکللنیشیده «آلتین عصر» دېب ناملنه‌دی[12].

هجري ای عصرده اسلام حقوقی شکللنه باشلب، هجري ایی و اییی عصرلرده ترقیات باسقیچلریگه کۉتریلدی. هجري ایی عصر باشلریده ایلک حقوقي مکتبلر (مذهبلر) یوزه‌گه کېله باشله‌دی و ینگی شکللنگن اسلام جمعیتی اۉزی نینگ باشلنغایچ حقوقي و قانوني انستیتوتلری – مؤسسه‌لرینی قوریشگه موفق بۉلدی. فیقه علمی اۉز رواجلنیش باسقیچلرینی شو یۉسینده باسیب اۉتدی. اصلی عرب بۉلمه‌گن کۉپ خلقلر، اینیقسه‌، ماوراوننه‌هر فه‌قیهلری و موهه‌ددیسلری اونینگ رواجیگه بې‌قیاس درجه‌ده کتّه‌ حصه‌ قۉشیب کېلدیلر[13].

ماوراوننه‌هر فیقه مکتبی بویوک نماینده‌لری یازگن نادر اثرلر طفیلی اۉز ترقیاتیگه کۉتریلگن اسلام قانون‌شناسلیگی خلقیمیز معنوي-حقوقي میراثی نینگ عضوي اجره‌لمس قِسمی صفتیده عصرلر دوامیده‌ مرکزي آسیا خه‌لکلری حیاتیده مهم‌ عامل بۉلیب خدمت قیلیب کېلگن[14].

جمله‌دن، بو ساحه‌ده شاشلیک فه‌قیهلر هم اسلام حقوقشناسلیگیده قیمتلی اثرلر یره‌تیشگن. فیقه علمی رواجیده شبهه‌سیز، بویوک امام ابو بکر قه‌ففال شاشي نینگ حصه‌سی کتّه‌ بۉلگن.

اۉرته‌ عصرلرده «فخر ال-اسلام» («اسلام فخری») صفتیده شهرت قازانگن ابو بکر محمد ایبن اهمه‌د موستزهیري شاشي (1038—1114) اۉز دوریده به‌غدادده‌گی فوقه‌هالر نینگ رئیسی بۉلگن. ابو بکر محمد ایبن اهمه‌د شاشي به‌غدادگه باریب، مشهور فه‌قیه ابو ایشاق شېرازیی، ابو نثر ایبن سه‌بباغلردن فیقهنی اۉرگنیب، تنیقلی امام درجه‌سیگه یېتدی[15].

تنیقلی اسلامشناس رضاوددین فخریددین اۉزی نینگ «امام غززالي» اثریده «ابو بکر شاشي ابو ایشاق شېرازیی، ابولقاسیم قوشه‌یري، حریري (صاحبی مقامات)، ابو ایشاق واحدي، ابولمه‌هاسین رۉیاني، خطیب ته‌بریزي، خطیب به‌غدادي، قاضی بیعزاوي کبی ییریک عالِملر زمانیده یشهگن اېدی»، دېب یازگن[16].

معلومکی، سَلجوقيلر نینگ بویوک وزیری نظام ال-ملک اسلام عالمیده‌گی بیر قنچه‌ ییریک شهرلر کبی به‌غدادده هم «نظاميه» مدرسه‌سینی قوردیرگن. اوشبو مدرسه‌ اۉز دوریده اکادمی درجه‌سیده بۉلگن. چونکه‌ «اۉشه‌ کېزلرده بو مدرسه‌ اېنگ محتشم و ییریک سنه‌لر، بو یېرگه عرب مملکتلری مرکزلریدن‌گینه اېمس، حتا، اۉرته‌ آسیا نینگ تاشکېنت، سه‌مرقند، بوخارا کبی قطار شهرلریدن، خوراسان و شاشدن هم طلبه‌لر کېلیب تعلیم آله‌ر اېدی. مدرسه‌ ایکّی قبتلی بۉلیب، بو یېرده بیر یۉله‌ تۉرت یوز طلبه‌ درسگه قتنه‌شر، منطق، کلام، لغت علمی، صرفو نه‌هو (گرامر)، آداب کبی فنلر اۉقیتیلگن»[17].

ابو بکر محمد ایبن اهمه‌د شاشي به‌غدادده‌گی «نظاميه» مدرسه‌سیده تعلیم آلگن و کېینچه‌لیک اونینگ مدرسی اېتیب تعیینلنگن. او بو یېرده کۉپ تنیقلی عالِم و علّامه‌لر بیلن ملاقاتده بۉلگن. «ییریک فیلسوف ابو هامید غززالي (1059—1111)، ابو ایشاق شېرازیی (وه‌ف. 1083)، ابو بکر محمد ایبن اهمه‌د شاشيلر بیر وقتده منه‌ شو «نظاميه»ده درس بېرگنلر»[18].

اۉرته‌ عصرلرده (ایخ—خیی) علم-فن و مدنیت مرکزلریدن بیری به‌غدادگه «شاشي» نیسبه‌سیده‌گی بیر قطار عالِملر — مشهور موهه‌ددیس ابو سه‌عید هَیسه‌م ایبن کوله‌یب شاشي[19]، جه‌عفر ایبن شوه‌یب شاشي[20]، محمد ایبن یه‌هیا ایبن زه‌کريا شاشي[21]، هه‌سن ایبن صاحب شاشي[22]، ابو بکر محمد ایبن الی ایبن هامید شاشي[23] اهمه‌د ایبن محمد ایبن ایشاق ابو الی شاشي[24] و باشقه‌لر تشریف بویورگن. بو یېرده اولر نه‌فقط علم اۉرگنیشگن، بلکه‌ مدرس، علّامه‌، فه‌قیه، امام صفتیده مشهور بۉلیشگن.

نعمتوللا موهه‌مېداو
شاش واحه‌سی عالِملری نینگ علمي-معنوي میراثی

«تاشکېنت اسلام یونیورسیتیی»
نشریات-مطبعه‌ بیرلشمه‌سی،
تاشکېنت — 2007

[1] کمیلاو م.م. ماوراوننه‌هر فیقه علمی رواجیده الاوددین اس-سه‌مرقندي نینگ اۉرنی و «تحفه‌ت ال-فوقه‌ها» اثری نینگ اهمیتی: تاریخ فنلری نامزادی… دیس. اوتارېف. -ت.: 2000. -ب. 3

[2] سعیداو ه.خ. بورهانیددین مرگ‘ایناني – بویوک حقوقشناس (شریعت و اۉزبېک ملي معنوي-حقوقي میراثی تاریخیدن لوحه‌لر). -ت.: 1997

[3] Муминов А.К. Роль и место ханафитских улама в жизни городов Центрального Мавараннахра (II-УП/УП1-XIII вв.): Автореф. дисс. на соиск. учен. степ. док. ист. наук. -Т.: 2003

[4] کمیلاو م.م. ماوراوننه‌هر فیقه علمی رواجیده الاوددین اس-سه‌مرقندي نینگ اۉرنی و «تحفه‌ت ال-فوقه‌ها» اثری نینگ اهمیتی: تاریخ فنلری نامزادی… دیس. اوتارېف. -ت.: 2000

[5] Кариев А.А. Бурхан ад-дин ал-Маргинани и его место в истории фикха: Автореф. дисс. канд. ист. наук. -Т.: 2001

[6] جا‘زجاني ه.ش. اسلام حقوقشناسلیگی. هه‌نه‌في مذهبی و اۉرته‌ آسیا فه‌قیهلری. -ت.: تاشکېنت اسلام یونیورسیتیی، 2002

[7] ایشاقاو س. بورهانیددین مرگ‘ایناني و فیقه علمی. -ت.: عدالت. 2000

[8] بورهانیددین ال-مرگ‘ایناني. هیدایه. -ت.: عدالت. 2000. 1-جلد. -848 ب

[9] مقصودخۉجه ایبن منسورخۉجه. مه‌جمه‌ع اول-مقصود یاکه مختصر اول-ویقایه‌ نینگ اۉزبېکچه شرحی. -ت.: عدالت، 1996. -640 ب

[10] قره‌نگ: سعیداو ه. ماوراوننه‌هر فیقهشناسلیگیگه کیریش // جا‘زجاني ه. اسلام حقوقشناسلیگی. هه‌نه‌في مذهبی و اۉرته‌ آسیا فه‌قیهلری. -ت.: تاشکېنت اسلام یونیورسیتیی، 2002. -ب. 4

[11] سعیداو ه. اصولول فیقه — اسلام قانون‌شناسلیگیگه بیر نظر // اصولول فیقه. -ت.: عدالت، 1997. -ب. 209

[12] Qarang: Bahodirov R., Rasulov D. Islom ilmlarining buyuk allomalari. -T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, 2000.-B. 10; Сюкияйнен Л.Р. Мусульманское право. -М., 1986. С. 68

[13] جا‘زجاني ه.ش. اسلام حقوقشناسلیگی و هه‌نه‌في مذهبی ترقیاتیده اۉرته‌ آسیا فه‌قیهتری نینگ اۉرنی. یوریدیک فنلر نامزادی… دیسس. اوتارېفېره‌تی. -ت.، 2005. -ب. 11

[14] سعیداو ه. اصولول فیقه — اسلام قانون‌شناسلیگیگه کیریش // اصولول فیقه. -ت.: عدالت، 1997. —ب. 207

[15] تاجوددین ابو نثر عبدالوه‌ههاب سوبکي. ته‌به‌قات اش-شافیعاِیه ال-کوبرا. -بیعروت: دار ال-کوتوب ال-علميه، 1999. 3-جلد. -ب. 341؛ شمسوددین از-زه‌هه‌بي. سير اعلیم ان-نوبه‌لا. 19-جلد. -ب. 393

[16] رضاوددین فخریددین. امام غززالي. اۉزر فه شرقشناسلیک انستیتوتی قۉلیازمه‌لر فوندی. اینو. № 9122. 16-صحیفه‌

[17] مونیراو ق.، اِیریساو ه.، ناثراو ه. تاشکېنت تاریخیده بعضی سیمالر. ت.: فن، 1983. -ب. 16-17

[18] اۉشه‌ منبع. -ب. 17

[19] ات-تقیید. 1-جلد. -ب. 479

[20] تاریخی به‌غداد. 7-جلد. -ب. 195

[21] اۉشه‌ منبع. 3-جلد. -ب. 216

[22] تذکره‌ت ال-خوففاز. 3-جلد. ب. 780؛ تاریخی به‌گداد. 7-جلد. -ب. 333

[23] موعجمع‌ ال-بولدان. 3-جلد. -ب. 382

[24] تاریخی به‌غداد. 4-جلد. -ب. 392

ملاحظه‌

الکترون پُسته‌ منزلینگیز چاپ اېتیلمه‌یدی. مجبوري تۉلدیریلیشی شرط بۉلگن قطارلر * بیلن بېلگیلنگن